Hjir besprutsen: Durk van der Ploeg, In beferzen mar, Friese Pers Boekerij, Ljouwert 2009, 222 s.

Mei In beferzen mar hat Durk van der Ploeg in psychologyske roman skreaun dy’t lykas in tal fan syn oare boeken yn ’e omkriten fan it Waad en de Lauwersmar spilet. De haadpersoan wurdt konfrontearre mei in ferkrongen barren út syn bernetiid. It is in nijsgjirrich gegeven en it riedsel wurdt stikje by bytsje oplost. Mar in oar riedsel bliuwt en dat is it grutte mystearje fan de Fryske literatuer: hoe kin it dochs dat skriuwers dy’t skriuwe kinne altiten mar wer boeken útbringe dy’t folle better kind hienen? Van der Ploeg syn lêste boek rammelt oan alle kanten.

it ferhaal

Haadpersoan Lochman Raven wennet, nei in skieding en nei it ferstjerren fan syn heit, yn it âlderlik hûs oan de seedyk fan de eardere Lauwerssee. Hy wurket as wyldbehearder. Op in dei komt der in man del dy’t syn broer Teves blykt te wêzen. Teves waard nei it ferstjerren fan de mem – hy wie krekt in jier – by in pleechgesin yn ’e Rânestêd ûnderbrocht. Lochman wie doe acht. Fjirtich jier letter wol Teves witte wêrom’t er as poppe weijûn is. Yn petearen tusken de broers en oantinkens fan Lochman wurdt, stikje by bytsje, de trageedzje út it ferline út de doeken dien.

En in trauma hat it west. Pas nei einleaze petearen tusken de bruorren is Lochman by steat it ferline yn al syn ferskrikking ûnder eagen te sjen. Bliken docht dat er as jonkje troch de heit op sa’n manier ynset waard by de fersoarging fan Teves dat dy ferhongerje soe. As de poppe gûlde, liet de heit it oan syn âldste oer om de flesse te jaan. It gûlen, sa hie de heit Lochman wiismakke, soe feroarsake wêze troch it feit dat Teves net oer molke koe. Dat der waard hieltyd mear wetter bymongen.

gers by ’t winter

Der stean tefolle steurende ynkonsekwinsjes en flaters yn de roman. Op s. 77 fertelt Teves dat er foar jild ferkocht is. Op s. 195 stiet lykwols dat de heit út de âlderlike macht ûntset waard. Dat strykt net mei elkoar.

Planút ferbjusterjend is dat it jonkje Lochman – hy waard winliken oanset ta it om it libben bringen fan it lytse bruorke – gewoan thús, by de heit, bliuwe koe. Wêrom’t it iene bern achterlitten waard by sa’n psychopaat, wylst it oare nei in pleechgesin moast, wurdt nearne út ’e doeken dien.

Lochman wit him noch yn it sin te bringen dat er op bêd stjoerd waard doe’t der minsken kamen te sjen, mar it soe noch wiken duorje foar’t Teves ophelle waard. Dat is raar, want de dea seach it bern omtrint ta de eagen út.

Teves gyng trouwens hielendal net nei in pleechgesin. Der mei dan konsekwint oer pleechâlden praat wurde, it feit dat er in oare achternamme krigen hat, jout oan dat er adoptearre is.

Fregest dy ôf wêrom’t de heit sa’n hekel oan Teves hie. ‘Hy woe der net iens mei sjoen wurde.’ ‘(…) en heit moast Teves in skjin ruft jaan, dan sloegen him de flammen út fan skamte.’ Mar wêrom soe de man him skamje? It wie syn earste dochs net? Wêrom soe er syn grime op it bern útlibje, de mem libbe doe ommers noch. Wie it om’t dy mear ‘mem as frou’ wie en der gjin waarmte tusken harren wie? (s. 62) Mar dat is tsjinstridich mei de heit syn reaksje op de mem har dea. (s. 99). Dat der gjin waarmte tusken man en frou wie, is as reden fansels te meager om de heit mei sa’n skamte op te skypjen. De psychologyske ferklearring om nei it ferstjerren fan de mem it bern ferhongerje te litten, soe yn de konfliktueuze relaasje fan de heit mei de skoanfamylje lizze kinne. Mar dat Teves nei pake fan memmekant neamd is, is fansels nòch gjin ferklearring en lit in poppe op sa’n grouwélige wize ferkomme.

Teves komt mei de taksy nei syn broer. Hy bliuwt net allinne de nacht oer, hy bliuwt mar leafst twa moanne hingjen. It is min nei te kommen wêrom’t Lochman syn broer net nei in dei of wat al de doar út skopt, want sa noflik is it kontakt net. Op syk nei de beweechreden fan de heit om ôfstân fan him te dwaan, kloarket Teves him wiken oanien út. Dêrmei hellet er Lochman betiden it bloed ûnder de neils wei.

Teves is gjin bûtenman, hy is datoangeande de tsjinpoal fan syn broer. Lochman en syn kollega’s, dát binne pas de echten. Stoere keardels op hynders. Der stean dan ek twa koniks op it omkaft. Wa’t lykwols betocht hat om dy by ’t winter yn fris, grien simmergers omspringe te litten, moat wol spikergek wêze. It ferhaal spilet ommers tsjin de barre achtergrûn fan snie en iis.

Moai psychologysk fan aard is de fraach hokker fan de beide bern better ôf wie: Teves, dy’t, fan de puberteit ôf oan, omtizeboske mei de fraach fan it wêrom fan de adopsje of Lochman, dy’t iensum en op himsels grutwurden is by in heit dy’t him net folle mear bybrocht as de leafde foar it slachtsjen. Stikje by bytsje leit Van der Ploeg de finesses fan it oait ferkrongen trauma bleat. Dat docht er goed, mar hy hie hjir en dêr snije moatten. In pear foarbylden: as it boek neffens de ynhâldsopjefte mei in prolooch begjint, wêrom dêr dan noch in dialooch oan foarôfgean te litten? In tal sênes, natuerbeskriuwings, haadstikken sels hie yn syn hiele hear en fear skrast wurde kind. Wat ek oerstallich is, is de ein. Der is dúdlik makke hoe’t it mei de bruorren om en ta gien is. Klear dochs? Mar nee, der wurdt noch reedriden en mei ien kear koe it blykber net ta. De twadde kear rydt Teves in wek yn. Net bêst, sa midden op ’e romte. Lochman is der mei oanklaud. It beskriuwen fan it stoken fan in fjurke, de ferklomme Teves dy’t de klean fan syn rêder oankrijt, ensfh., Van der Ploeg is in master yn it oproppen fan spanning en sfear yn soksoarte sênes. Mar logysk is it net. Want as it ferhaal yn 2009 spilet – op in stuit falt it wurdsje ‘kredytkrisis’ – wêrom dan net it mobyltsje krije om help yn te skeakeljen?

Lang om let slagget it de manlju om thús te kommen, mar in dokter belje, ho mar. Dat bart pas folle letter. Teves rekket yn it sikehûs, der is wat mis mei syn hert. In fikse longûntstekking hie yn dizzen genôch west. Hie Lochman him fertutearzje litten troch der gjin dokter by te heljen, dan wie der teminsten in oannimlik psychologysk lyntsje nei it ferline lein. De heit hie ommers ek gjin dokter by de mem komme litten? Dan hie Lochman, fjirtich jier letter, noch altiten ferantwurdlik west foar Teves syn dea. No net. Der moast, sa’t it skynt, noch in skepke boppe-op, yn dit gefal in hertkwaal. Mar de needsaak dêrfoar ûntbrekt folslein. Mei it drama fan eartiids hat it neat út te stean en Lochman docht der, psychologysk sjoen, neat mei. Dat hie al kind as er it oanfield hie as syn skuld, sa’t it ea (mei) syn ‘skuld’ west hie dat Teves as poppe fertutearze. ‘Foar my wiest de boarterspop dy’t by mem op bêd lei, it hummeltsje dat ik de flesse joech en troch my yn de bernewein riden waard. En doest der net mear wiest, seach ik dy yn myn bernlike ferbylding by mem. (…)’, seit Lochman op side 41. Miskien hat Van der Ploeg om dy reden Teves by de mem op it hôf besoarge. Mar Teves is widner, dat it hie yn ’e reden lein dat er by syn frou begroeven wurde soe. Hy hat net inkeld famylje, te witten it pleechgesin dêr’t er yn grutbrocht is, mar ek bern. Unbegryplik dat de auteur de oanbelangjende persoanen dêr dus net even oer oerlizze lit.

Alles begjint by de boeken, mar útjouwers ferpeste it as se óf de redaksje net goed dogge óf in manuskript net doare te wegerjen, bygelyks út eangst in skriuwer te ferliezen. No binne der in soad oarsaken oan te wizen foar de Fryske ûntlêzing, mar ien derfan is sûnder mis dat in té grut part fan it wurk dat ferskynt ûndermjitsk is. Hie Van der Ploeg syn gegeven net sa ferskriklik útspûn, dan hie In beferzen mar like nijsgjirrich west as it moai konsintrearre skreaune masterwurkje Bertegrûn. Miskien dat de skriuwer, eigenwiis, alle kommentaar – ás er it krigen hat – neist him dellein hat. Mar ik kin my amper yntinke dat er, as er wiisd wurde soe op saken dy’t oantoanber net doge, dy net oanpasse wollen hie. Hoe’t it ek wêze mei, skriuwer en útjouwer kinne tsjoene: hawwe se goud yn hannen, meitsje se der blabze fan.

Publisearre op demoanne.nl

17 mei 2013

Oer nije boekútjeften is, seker yn de Fryske sitewaasje, meastentiids mear te sizzen as allinne ‘wêr giet it oer’ en ‘is it al as net goed?’ Kinst it bygelyks oer de boekepriis ha: €18,50 foar goed 200 siden is eh… djoer… Of kinst it oer (literêre) prizen ha: yn it gefal fan it hjir besprutsen wurk soe Aggie van der Meer in prima kandidaat wêze foar de Gysbert, dy’t se krije moatte soe foar it enoarme oeuvre – poëzije, proaza en toaniel – dat sy yn goed tsien jier opboud hat.

Yn 2011 krige sy al in priis, net de Gysbert, mar de Piter Jelles, te witten foar de roman Oerfeart. Dy priis sil sa’n bytsje tagelyk kaam wêze mei it briefke dat sy fan har útjouwer, de Friese Pers Boekerij, krige: mefrou Van der Meer, jo boeken ferkeapje net goed genôch, wy jouwe jo wurk net mear út. Sa kaam it dat it de skriuwster sels wie dy’t de priis betelle. Dat is te sizzen: it jild fan de Piter Jelles stoppe sy yn twa nije útjeften: de gedichtebondel De Sneinen en In moaie dei yn ’e hjerst en Wa rêdt Cesilia Tan, twa novellen yn ien bân, útjûn troch Frysk en Frij yn gearwurking mei Elikser. Beide útjouwers freegje fan harren skriuwers jild, miskien net iens sokke hege bedragen ast dy yn relaasje sjochtst ta de kostpriis, mar soer is it wol en, seker as it om it wurk fan in priiswinnende skriuwer giet, skandalich likegoed.

Underwilens fergaderje de letterkundige beropsfriezen fan Tresoar gesellich mei har allen oer hoe’t it allegear moat mei de Fryske literatuer, net mei ien, net mei twa, mar mei in hiel peleton oan meiwurkers – in fenomeen dat yn it bedriuwslibben ûnbesteanber is – mar oan misstannen as priiswinnende skriuwers dy’t har eigen útjeften betelje wol men de fingers blykber net baarne. Dat, leaver as (bygelyks) Aggie van der Meer te freegjen om it kadoboek foar de Moanne fan it Fryske Boek te skriuwen – beide novellen hienen dêr poergeskikt foar west – promoatet Tresoar de Fryske literatuer troch de Nederlânsktalige Atte Jongstra foar it earfolle putsje te freegjen. Sa jaget men de Fryske skriuwers op in stuit de tinte út.

‘Dat,’ seit Aggie van der Meer yn in fraachpetear mei Sietse de Vries, ‘ik besykje it earst marris yn it Nederlânsk. Ris sjen oft dat sûnder beteljen kin.’ (LC, 27/4/2012) En dêrmei is sy net de iennige dy’t mooglik foar de Fryske literatuer ferlern gean sil.

In styl sa eigen dat der in namme foar is: de Aggie-styl.

Wa rêdt Cesilia Tan
De twadde novelle yn de foarich jier yn it ljocht brochte bondel – in speurdersferhaal – sprekt my wat minder oan as de earste. Cesilia Tan hat harsels tekoart dien, sa wurdt daliks yn it begjin al ferteld. Stadichoan wurdt út de doeken dien wat der oan de hân west hat. In heit dy’t, doe’t sy noch in bern wie, yn ’e finzenis rekke, in mem dy’t fierder gie mei ‘omke’ Johan, in man dy’t likemin doge wol en ûnder waans ynfloed Cesilia stiet. Dan binne der de bewenners fan de stêd dêr’t sy op in dei delstrykt – de kapelaan, in amtner, immen fan de ûndernimmersferieniging, de buorlju dy’t djip ûnder de yndruk reitsje fan dizze geheimsinnige moaie jonge frou. Wat, bygelyks, sit der yn de pakjes dy’t alle moandeis by Cesilia brocht wurde en wêr giet sy alle tiidsdeis hinne? En fierder is der Walle, in man dy’t út de finzenis ûntflechtet en by har ûnderdûkt.

De novelle docht, wat de opset en de styl oangiet tinken oan De dei dat Farah Bezaz ferdwûn. Beide boeken binne foar in wat breder publyk as bygelyks De ûntdekking fan de wrâld en dy oare nije novelle, In moaie dei yn ’e hjerst. It ferhaal Wa rêdt Cesilia Tan lêst lekker troch, mar befrediget net hielendal. Sa wurdt dizze Walle in misdiediger neamd, mar it iennige wat er misdien liket te hawwen is dat er in frou deariden hat en dêrnei trochriden is. Slim genôch, mar is it in misdie fan sa’n kaliber dat dêr mear as in heal jier selstraf foar jûn wurdt? En wêrom soe er pillen achterlitte as er op in stuit in nij ûnderdûkadres hat? Sa maklik is it hielendal net om in deadlike miks by elkoar te garjen. Boppedat, nearne docht út bliken dat Walle sels medikaasje brûkte of nedich hie.

Moai linich wurde ferbannen lein, fan alles oan elkoar knope.

In moaie dei yn ’e hjerst
In moaie dei yn ’e hjerst is in fenomenaal moai boekje dat giet oer de lêste dagen yn it libben fan in âlde frou. Har wrâld is lyts wurden, sy kin der net mear op út, in partner hat se noait fine kind, bern binne der net. Allinne de buorman en it famke fan de thússoarch komme noch del en it is dizze buorman dy’t har oantrúnt har ferhalen te fertellen.

De novelle is in fragmintarysk skreaune mjuks fan oantinkens, mieningen, petearen, ferhalen, dialogen, mar wêr’t it feitlik oer giet docht der yn dizzen net iens sasear ta. It is ien fan de boeken fan Aggie van der Mear dy’t folle mear draaie om hóé’t it skreaun is as om wát der skreaun wurdt. Sa sit it fol humor fan it soarte dêr’tst net dûbel om leist, mar dy’t wol in glimke op it gesicht fan de lêzer tsjoene.

En ek hjir wer in soad myld-iroanyske maatskippijkrityk. Gauris giet it dêrby om machtsferhâldingen, benammen dy tusken man en frou, mar ek dy binnen de (katolike) tsjerke. De skriuwster sels mei dan fan 1927 wêze, har haadpersoan is seker fan dizze tiid. Sa sylt op in stuit de dichter/skriuwer Ramsey Nasr foarby:

“Ramsey Nasr tinkt ek, mar heel oars [as logysk]. Ramsey Nasr soe, as hy Johannes Brahms wie, syn beide hannen tútsje en se dan op ’e toetsen lizze. Hy soe wol ien wêze dy’t it lykas Spinoza fan yntuysje ha moat: hy lit him ferrasse troch in ynsicht, is der dan wis fan dat it útkomt. (…)’

Moai linich wurde ferbannen lein, fan alles oan elkoar knope. Ek wurde aktuele (en driigjende) ûntwikkelingen hjir en dêrby sa ‘en passant’ noch even meinaam:

“De simmer hie har oant no ta op har winken betsjinne. In freonlike fee sûnder bybedoelingen. It lei net oan har dat der hieltyd minder bijen wienen, mar se lijde der wol wat ûnder no’t se wist hoe slim dat wie. Se is bang dat de measten Einstein mar wat prate lieten doe’t er sei dat as de bijen stjerre de minsken it ek net lang mear rêde. Hoe soe sa’n Einstein dat no witte, ek al hie er ûntdutsen dat E=mc2.”

Hearlik, soks. Mar ek: al is de wurkleazens yn in part fan Europa witte heech, geane de hieren, gasprizen, eigen bydragen en soarchpreemjes allegeduerigen omheech, ploft in Fukushima, ferdroegje woestinen, bedonderje de banken de boel, stean de kij yn helferljochte ljochtbakken en … stjerre de bijen, by in soad skriuwers mis ik de belutsenens op de werklike problemen yn de wrâld om har hinne wolris. Sa net by Aggie van der Meer, har fyzje op de wrâld sit yn al har wurk bewuolle en befrissele.

Wat boppedat by Van der Meer fabelachtich moai is, is har styl fan skriuwen, in styl sa eigen dat der in namme foar is: de Aggie-styl. In moaie dei yn ’e hjerst lêze is, lykas De ûndekking fan de wrâld, driuwe op taal en dy is betiden sa moai, boartlik en linich en springerich datst allegeduerigen sitearje wolle soest.

“As er kaam, de dea, soe se net klear wêze. Soe se him freegje oft it skikt wurde koe. Of se noch hjir en dêr in hântaast dwaan mocht. Even wat yn ’t lyk lûke: wat tefolle sein wie, of te min. Noch even fernimme nei wat har ûntkommen wie. In spoar ferlizze, in trie trochknippe, sâlt op in sturt. De pinne dellizze op in feilich plak. En, as er noch ynskewielde, de nammen skriuwe op ’e potsjes mei sied.”

De dea komt, as ferwachte, yn folgjende haadstikje, it lêste en iennigste dat in titel meikrigen hat: ‘De rêstige hjerstdei’:

“Hy [buorman] wie bleaun oant se har geast meijoech mei de oerfleanende wolk enerzjy.”

Aggie van der Meer, In moaie yn ’e hjerst en Wa rêdt Cesilia Tan.

Youmir, soan fan in túnslang, Henk Wolf
Utjouwerij Venus, 88 siden, ISBN-10: 90-5998-032-8, ISBN-13: 978 90 5998-032-7

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Glimkje. Nokkerje. Gnyskje. Subjektyf fansels, mar wat humor yn de literatuer oanbelanget bliuwt it by it lêzen fan de measte boeken by ien fan dizze trije. De iene wize fan laitsjen is de oare net. Dy laits dy’t fan út it binnenste opwâlet en útrint op bolderjen of skatterjen is in seldsum ferskynsel. Yn de kroech of yn it teater, ja, mar yn in hoekje mei in boekje? Komselden. My oerkaam it in pear kear by it lêzen fan Riemersma syn De Reade Bwarre en it oerkomt my by Henk Wolf syn twadde boek Youmir, soan fan in túnslang.

taaldatabanktaal

Youmir, in novelle, sit oarnsje tusken in leginde en in hilligenlibben yn, of better sein, it is dêr in persiflaazje op. Oarnsje? Ik hie noch noait fan it wurd heard. De taaldatabank fan de Fryske Akadeemje, in prachtich helpmiddel om te sjen yn hokker kontekst ‘moaie’ Fryske wurden eins brûkt wurde, jout om krekt te wêzen, presys ien(!) hit by it ynfieren. En de skreaune boarne fan dy iene hit is….. in artikel út 1978 ýn De Pompeblêden. En wat seit de tekst dy’t de taaldatabank jout??? “7. ergens: hjir en dêr; earne oarnsje.” De taaldatabank ferwiist notabene nei in tekst oer taal, mar brûkt wurdt ‘oarnsje’ noait…

Ik hâld fan geef Frysk en út en troch in wurd datst net alle dagen brûkst yn in tekst ferfrisselje mei ik graach oer, mar de fraach is al hokker doel it hat en brûk in folslein ferdwûne argayske taal. Stiet Wolf de taalkundige hjir net rjocht foar Wolf de beweger oer?

Dêrfoaroer lykwols, en dat makket it wurk mear as genietber, stiet it taalboartsjen, it betinken fan gekke nammen foar minsken, stêden, begripen. ‘Youmir’ fansels. Of Paisle en Haisle foar himel en hel…

godslastering mei edukative wearde

Al is Youmir in skreaun ferhaal, as de wiere leginde, is it ek in mûnling oerdroegen ferhaal. It is de satiryske beskriuwing fan it libben fan in hillige, in god, in messias, fanôf de flekkeleaze ûntfinzenis as de soan fan in túnslang oant en mei de ferearing wêrfan’t noch generaasjes nei syn dea sprake west hat. Alderhande religieuze, soms werkenber bibelske eleminten binne yn Youmir werom te finen.

De lêzer wurdt direkt oansprutsen as siet er mei Wolf by it hurdfjoer en wied er de harker:

“It is sa lang lyn dat (…)”, “Lit my dy it wiere ferhaal fan Youmir fertelle.” (s. 5) It is in foarm dy’t moreel kommentaar mooglik makket: “Do sjochst (…) mar noch nea hie ien sa tûk gebrûk makke fan de minslike eangsten as de Regardy.” (s. 36) Wolf stekt de draak mei de pronkskens, de religieuze oarloggen, it ûnstean fan miten en legenden.

Dêr is de gelde túnslang dy’t de mem har ‘Jûchewûche’ neamt. In god mei in wetterholle. It ferhaal fan it meitsjen fan it byldmerk foar de religy: it krús. En hokker krús! Ik sil it net ferklappe, mar al dit: ik wie slop fan laitsjen.

Godslastering? Wat no godslastering: it boek leit hierskerp bleat wat de meganismen west ha, en binne, achter de ynherint oan religy en tsjerke ferbûne machtsmeganismen:

“Stiltsjeswei waard al útmakke dat wa’t Youmir net oanhong, mar leaver net op in baan by de plysje dwaan moast.” (s. 56)

Tink oan de skiednis: ien fan de easken dy’t yn de santjinde ieu te uzes bygelyks oan it lidmaatskip fan magistraat en froedskip steld waarden, wie dat de kandidaat grifformeard wêze moast. In ferskynsel fan alle tiden, alle religys tekenjend, ek de politike, jildend op alle terreinen, soms formeel fêstlein, mar meast giet it om ûntrochsichtige ‘wa ken wa’ beneamingsprosessen.

Wat de ferearing fan de soan fan in túnslang oanbelanget komt it oan ‘e ein fan ‘e novelle allegear wer goed. Sels, of benammen, foar grifformearden. Dat, noch neibolderjend om de ôfrin ha ik it boekje fuortendaliks oan ‘e buorman jûn: Hjir. Lêze, jo.

20 maart 2007
Durk van der Ploeg, It himels oerwurk
Friese Pers Boekerij, 512 siden, ISBN : 9789033005893

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Al krige Van der Ploeg yn 2003 de Gysbert Japicxpriis foar it proaza net, hy is perfoarst ien fan de meast wurdearre Frysktalige auteurs. Mei de kar fan de sjuery om it wurk fan Willem Tjerkstra te bekroanen en net Van der Ploeg syn Foarby it Boarkumer fjoer ferlear de Gysbert wat fan syn glâns as prestizjeus statussymboal foar de literêre kwaliteiten fan in skriuwer.MeiSykjend nei it lêste hûs (2004), De Iishilligen (2005) en De hûnsdagen (2006) makket Van der Ploeg ék by de kommende priistakenning wol wer in kâns, mar foar dizze trije boeken sil der mear serieuze konkurrinsje wêze as de foarige kear: Krol, Van der Meer, Schoorstra, Tiemersma. ‘Oan bar wêze’ om’t Van der Ploeg as produktyf literêr skriuwer noch noait de Gysbert krigen hat mei dan ek noait it kritearium wêze, dat soe de priis pas echt twaddehâns meitsje.

Van der Ploeg syn nijste boek is in romantisearre biografy fan it libben fan Arjen Roelofs (1754-1818) fan Hijum. Arjen komt út in húshâlding wêryn’t alle fjouwer jonges har jongs ôf dwaande hâlde mei it bestudearjen fan stjerren en planeten: it ‘himelsk oerwurk’. As jonge al is Arjen goed yn wiskunde, mar de kâns om troch te learen krijt er net, meidat de heit net in soad op hat mei de ynteresse fan syn soannen. Daliks nei de legere skoalle wachtet de jonge it wurk op it lân. Pas as Arjen troch in sykte net mear by steat is ta swier lichaamlik wurk en de heit te ferstjerren komt, is der gjin behindering mear om alle tiid oan de wis- en de stjerrekunde te spansjearjen. Mei ynstrumintmakker Sieds Johannes Rienks wurde yn opdracht fan kening Willem I twa foar dy jierren grutte, trettjinfoets teleskopen boud.

Yn de roman wurdt in sekuer byld tekene fan it libben op it plattelân tsjin de achtergrûn fan de politykmaatskiplike ûntwikkelingen fan dy jierren. Alderhande ûnderwerpen komme op it aljemint, fan de Haarlemmer Courant oant en mei de wettersneedramp fan 1825, mar wêr’t it benammen om draait is Arjen Roelofs syn obsessive niget oan de astronomy, pleatst binnen de kontekst fan de ynterminsklike ferhâldingen.

pil

Wa hat der hjoed-de-dei noch tiid (oer) foar in boek fan 512 siden?

Soe ik der net in resinsje oer skriuwe, dan soe ik net daliks sa’n tsjokke roman pakke. De lêste ‘pil’ dy’t ik lies wie De opwindvogelkronieken fan Haruki Murakami: 864 siden. In bizar ferhaal dat net sa gau nei te fertellen is en wêrby’t de lêzer fan de iene ferbjustering yn de oare falt, fan mystike ûnderfinings oant de wredens fan de oarloggen yn Mantsjoerije en Mongolië, mar wêrby’t alle lagen en ferhaallinen fernimstich yn elkoar gripe. As it sjoen it tal siden net by definysje ûnmooglik west hie, hie ik De opwindvogelkronieken yn ien sike útlêzen. It soe de muoite wurdich wêze om it noch in twadde kear te lêzen. It is in oare wrâld dêrst yn telâne komst. Mei It himelsk oerwurk ha ik dat net sasear. Wat ik yn it lêzen ál sykje is de ferrassing. It kin om humor gean of om wredens, mar it alderwichtichste is dat, wat ik lês ‘nij’ foar my wêze moat. Nij yn relaasje ta oare skriuwers en nij yn relaasje ta earder wurk fan deselde skriuwer.

smaak

Wat it sjenre oanbelanget, sit Van der Ploeg syn nijste boek tusken in streekroman, in histoaryske roman en in biografy yn. Dát is nij. No hat Van der Ploeg fansels wol earder oer de skiednis skreaun, mar net yn de foarm fan in (romantisearre) libbensbeskriuwing.

Wat nét nij is, is de setting dêr’t de haadpersoan syn libben him yn ôfspilet: it hurde bestean fan eartiids yn it noarden fan Fryslân. De wredens fan it lânskip, de natuer en de waarsomstannichheden sit bygelyks ek yn Foarby it Boarkumer fjoer en De Iishilligen. It is in hurdens dy’t ek yn de minske krûpt is. Yn De Iishilligen binne it de slykwurkers dy’t earmoedzje yn in ‘wrâld fan bibel, bidden en blabber’ en yn Foarby it Boarkumer fjoer binne it de fiskers dy’t de kop amper of net boppe wetter hâldekinne. Giet it de iene kear om sosjale ferskillen tusken dykgraaf en slykwurkers, de oare kear is der de macht fan de grytman wylst de bewenners fan Aldeleie yn harren hoalen fersuterje. Yn alle neamde gefallen giet it om isolearre húshâldings. Yn Foarby it Boarkumer fjoer is it Swaantsje Holwerda dy’t in potintaat as heit hat, yn De Iishilligen is it de heit dy’t de soannen gjin kar jout as it om harren takomst giet en yn It himelsk oerwurk gunt de heit syn soannen gjin momint de tiid om har mei de astronomy en de wiskunde dwaande te hâlden. Slimmer noch, as jonkje fan tolve wurdt Arjen in nacht bûtendoar fêstbûn, as straf om’t er stikem troch pake syn kiker nei de himel sjocht. En letter slacht de heit alle ark en alle wurkstikken fan syn soannen kapot. Gjin ien kear is der by de heit ek mar wat fan begryp foar de jonges te merkbiten.

Fan alle bern, yn alle boeken fan Van der Ploeg – en ek yn it libben fan hiele generaasjes Friezen – wurdt by definysje ferwachte dat sy yn de fuotleasten fan de âlden stappe. En is it net om ekonomyske redenen, dan is der wol de ynfloed fan it leauwe dat benammen in jin skikken yn jins lot ynhâldt.

Mar in Van der Ploeg is gjin Van der Ploeg as der ek net altiten de útsûnderingen op de regel binne: dyjingen dy’t al har eigen paad gean, besykjend om har, sa goed en sa kwea as it giet, oan de situaasje te ûntwrakseljen: de dochter dy’t gjin boer mar in fisker trout, de fisker dy’t in eigen skip keapet, de soan dy’t troch in oprop foar it leger ûnder it wurk yn it slyk út kin, in jongste dy’t ál de kâns krijt om fierder te learen wylst de oare bern har ûnder de situaasje deljaan moatte. Sa is it yn It himelsk oerwurk Klaas dy’t as âldste foar stjoerman leare mei. As lykwols bliken docht dat dêr gjin wurk yn is, skriuwt dizze soan him, dwers tsjin heit syn wil en winsken yn, as ‘earmlêstige’ yn by de universiteit fan Frjentsjer. En de haadpersoan, Arjen, kin himsels pas op it mêd fan de wis- en stjerrekunde ûntjaan as er troch sykte de rest fan syn libben handikapt wurdt en it lân net mear yn kin.

Der komme alderhande tema’s en motiven út earder wurk fan Van der Ploeg yn It himelsk oerwurk werom en it is yn dy sin dat it boek gjin ferrassing is. Dat jildt seker foar it earste boek fan de trije boeken dêr’t de roman út bestiet. Fansels binne der ferskillen, it giet ommers om in oar tiidrek (dy fan patriotten, de Napoleontyske oerhearsking en de befrijing troch de Kozakken) en om in oar ûnderwerp (in man yn de besnijing fan de stjerrehimel), mar yn de wiidweidige beskriuwings fan it hurde deistige bestean, diskear dat fan de boeren yn plak fan slykwurkers of fiskers, liket de tematyk fêst te lizzen. Ik ûndergean dat net allinne as in werhelling fan wat ik earder fan dizze skriuwer lêzen ha, mar ek binnen dizze iene roman binne de beskriuwings fan it lânskip, it waar, it wurk, hoe prachtich ek dien, sá wiidweidich en komme se sa faak werom, dat it de gong út it ferhaal hellet. In wol hiel konkreet foarbyld: Yn in tal deiboeknotyskes (side 427 e.f.) stiet ynhâldlik presys itselde as op oare plakken. Mar de lêzer is net demintearjend, dat wat it doel dêrfan is?

Der binne mear lêzers wêze dy’t, lykas ik, fine dat Van der Ploeg yn it generaal wolris wat koarter om de bocht gean mei. Sa lês ik yn in besprek fan Piter Terpstra oer Foarby it Boarkumer fjoer: ‘Yn syn boek begjint de beskriuwing fan de ramp by Peazens-Moddergat sawat op healwei. Der giet wat tefolle oan foarôf.’

It beswier dat Van der Ploeg de oanstriid hat te wiidweidich yn syn beskriuwings te wêzen en boppedat gjin inkeld histoarysk of biografysk gegeven oersljochtsje wol, is lykwols gjin hurde krityk.  It is earder in kwestje fan persoanlike foarkar dat ik leaver boppeneamde Japanner lês as de nijste fan Van der Ploeg.

Over smaak valt niet te twisten, mar ik kin der ek net om hinne…

deeglik opset stik wurk

It himelsk oerwurk is, lykas wenst by Van der Ploeg, goed skreaun. It boek is rynsk fan taal en boppedat hiel byldzjend, soms sels poëtysk skreaun. Nim bygelyks dit stikje, oer in tocht nei Amsterdam:

Troch de skimer fan in dream balten stimmen en klagen sinjalen fan skipshoarnen. Der foel in seil, hy seach in mêst bûgen, skrok wekker fan lawaai dat troch in reling resonearre. Yn in refleks rekke syn hân de werklikheid. Bang dat er him ferliept hie, spatte er oerein en skuorde it gerdyn fansiden. Sûzeboljend seach er nei bûten. Nei in ûnrêstige nacht trille him in ferdizene ljocht yn ’e eagen. Hy socht syn bril. Ut ûnbestimde fierten brieken seilen troch flâdzen damp. Op it IJ-wetter wie it ien en al drokte fan skippen. (s.250)

Prachtige rigels toch?

It himelsk oerwurk is gronologysk fan opbou: de skiednis begjint mei Arjen dy’t fan skoalle komt en einiget as, nei dy syn dea, bliken docht dat de teleskopen net wurkje.

It boek is foar it grutste part yn hy-foarm skreaun. Hjir en dêr komme deiboekoantekenings foar en in pear kear skriuwt Arjen syn broer Klaas, dy’t sjirurgijn wurden is, in brief. Troch de deiboeken krijt de lêzer mear ynsjoch yn Arjen syn tinzen. Boppedat kin ek mei help fan de brieffoarm in sprong yn de tiid oerlape wurde.

De relaasje mei de autoritêre heit komt werom yn Arjen syn ferhâlding mei syn maat Sieds Johannes Rienks. Mei’t allinne Arjen de berekkenings foar linzen en spegels meitsje kin en allinne Rienks as betûft ynstrumintebouwer Arjen syn ideeën konkreet meitsje kin, binne de twa ta inoar feroardiele. Rienks wol namme meitsje om mear opdrachten te krijen: in spjirring útsmite om in kabbeljau te fangen. Netwurkje hjit dat hjoed-de-dei. Arjen syn belang dêrfoaroer leit mear op ynhâldlik mêd: teleskopen binne der om de himel te bestudearjen, net om dy as relaasjegeskink fuort te jaan. Alderhande konflikten dy’t mei macht en fertrouwen te krijen ha, spylje in rol tusken de beide mannen. Dêrmei wurdt de ferhâlding fan Arjen mei Rienks in psychologyske ‘werhelling fan it drama’: lykas earder de heit, is it Rienks dy’t bepaalt en Arjen dy’t him by Rienks syn beslissings del leit. Ien en oar kulminearret net allinne yn it stikken rinnen fan de gearwurking, ek as it om de teleskopen sels giet, rint it foar Arjen, yn mear as ien opsicht, op in teloarstelling út.

Yn dy sin – de dramatyk – wit Van der Ploeg seker in roman op te bouwen.

Mar It himelsk oerwurk is mear: it is tagelyk ék in histoarysk ferantwurde biografy. Sa hat de skriuwer hiel wat om it ûnderwerp hinne lêzen en it boek troch saakkundigen neisjen litten om der foar te soargjen dat wat er bygelyks oer de stjerrehimel en alderhande mear technyske saken oer it slypjen fan linzen en it meitsjen fan teleskopen skriuwt ek kloppet. Van der Ploeg giet dy kennis net út de wei, mar lit de wiskundige of astronomyske feiten yn de roman ek net oerhearskje. Folle mear giet it der om Arjen Roelofs syn yn ’e besnijing wêzen fan de wrâld fan stjerren en planeten op de lêzer oer te bringen. En dat is slagge.

  Nei myn idee hie Van der Ploeg yn 2003 de Gysbert ha moatten. Diskear soe It himelsk oerwurk de priis mear as wurdich wêze.

Marrrrrrrrrrrrrrrrrrr: It boek is net yn 2006, mar begjin 2007 ferskynd, dat it komt (noch) hielendal net yn ’e beneaming… ‘Dat Durk him ivich wegerje mei’, wie by de priistakenning oan Tjerkstra yn 2003 ien fan de ferbjustere reaksjes op Farsk.

Soe it tafal wêze dat Van der Ploeg syn opus magnum net yn 2006 mar begjin 2007 oer it fuotljocht bringt? Soks wy wize fan statement?

Maaie 2005 publisearre yn de Moanne nûmer 4
Durk van der Ploeg, De Iishilligen.
Friese Pers Boekerij. ISBN 90 330 0517 4, 397 siden

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Rinnend achter de rollator komme se op de diskes ôf. Hjerst 2004. It grutste part fan it publyk op de Fryske boekemerk yn Drachten – de ôfsluting fan de sutelaksje – heart ta de ‘grijze golf’. Jongeren binne der amper, de iennichste tritiger dy’t in Frysk boek keapet, sil it kado dwaan oan har âlden. Durk van der Ploeg is ien fan de pear skriuwers dy’t  noch wol ris werprinte wurdt (It wrede foarjier) of wêrfan’t in roman in twadde printinge hellet (Sykjend nei it lêste hûs). Binnen de Fryske ferhâldings is der sprake fan ‘bestsellers’. De Friese Pers kundiget Van der Ploeg syn nijste boek dan ek oan mei de wurden: “Mei De Iishilligen hat Durk van der Ploeg wer in monumintale roman skreaun die gjin inkelde Fryske lêzer misse mei.”

sosjale posysje

Lykas yn guon fan Van der Ploeg syn eardere romans spilet it ferhaal him ôf yn de wrâld fan Noardeast-Fryslân. Op histoarysk ferantwurde wize wit Van der Ploeg it libben fan de minsken dy’t yn ‘e lânwinning harren brea byinoar skrepten, te werskeppen.

Alle jierren besiket de haadpersoan, Eman Montes Botma, de grêven fan syn famylje. Yn de tritiger en fjirtiger jierren fan de tweintichste ieu wenne de húshâlding oan ‘e waaddyk, yn de Bandtpolder boppe Eanjum, by de eardere Lauwerssee. It âldershûs stiet der net mear, der leit allinne noch wat pún.
Eman is as iennige oerbleaun. Hy wie de jongste yn in arbeidershúshâlding mei fiif bern, fjouwer jonges en in famke. De heit wie diker: hy wrotte en wraamde hiele dagen yn it slyk om. It wie earmoedzjen yn de “wrâld fan bibel, bidden en blabber”. De ûnderlinge ferhâldingen yn dizze isolearre húshâlding wurde benammen tekene troch de ferskillende kyk dy’t de leden op harren sosjale posysje ha. Dêrby spilet de ferhâlding ta harren wurkjouwer, de dykgraaf Barwegen, in wichtige rol. Al komt er as persoan amper rjochtstreeks yn it boek foar, op ‘e achtergrûn is er altyd oanwêzich as de alles bepalende macht: “Sa’t heit it sei, wie it krekt as hie er sels de beslissing nommen en soene it syn oanwizings wêze. Net ien dy’t it neamde, mar wy begriepen allegear wol dat de dykgraaf it heit opdroegen hie.”

De heit en de mem fersette har net as it om de macht fan Barwegen giet. De heit fanut it leauwen wei net, in leauwen dat net sasear de ferwûndering oer de skepping mar it jin skikke yn jins lot betsjutte. De mem net om’t se net werklik in oare kar hat. Benammen de heit sjocht it wurk oan ‘e dyk ek as it foarlân fan syn soannen. De âldste twa – Nutte en Weal – fersette har dêr fûleinich tsjin. Sa wegerje de beide jûns mei de rest fan ‘e húshâlding foar de dykgraaf te beanlêzen: “net foar in bekfol geitefretten.” Nutte kin it wurk yn de lânwinning ûntrinne om’t er in oprop krijt foar it leger. Ek as er weromkomt bemuoit er him net mei it dikerswurk. Weal lykwols kin net oars: as de heit stjert, trunet de mem him om ekonomyske redenen oan om by Barwegen yn tsjinst te gean. Foar Weal, dy’t stimmen heart en sa út en troch yn in psygoatyske waanwrâld libbet, wurdt dizze beslissing syn ûndergong. Welmer – in stillenien – wurdt arbeider, mar hy jout him del by syn lot, lykas earder de heit dêr’t dizze tredde soan sa op liket. Allinne de jongste, Eman, krijt de kâns om fierder te learen.

De macht fan Barwegen kulminearret yn wat der mei Rika bart. Barwezen is net allinne dykgraaf, hy is ek boer. As trije fan syn skiep kwytreitsje troch tadwaan fan de jonges, wurdt Rika tsjinstfaam om de skeafergoeding foar de ferlerne bisten byinoar te fertsjinjen. Rika sjocht der kreas út en alle manlju yn ‘e omkriten ha in eachje op har. Elke lêzer dy’t wolris in roman oer boeren en tsjinstfammen lêzen hat, kin op syn fingers dus wol útrekkenje dat sy swier reitsje sil. Dat foarsizzen komt út, mar Van der Ploeg yntrodusearret al in twadde kandidaat: Holger, in Deen dy’t samar oanrinnen komt en in jier op it Bandtshûs bliuwt.

Mar wat moast er…

Om’t De Iishilligen skreaun wurdt út it perspektyf fan in âld man wei dy’t him syn bernejierren yn it ûnthâld bringt, is it ferhaal – útsein it earste haadstik en de epilooch – foar it grutste part yn de doetiid skreaun. It jout de skriuwer de mooglikheid, oan te jaan hoe’t it libben fan de haadpersoan ferrint nei’t de famyljeskiednis syn dramatyske ôfrin krigen hat en it ferhaal út is.

It sil foldwaan oan it ferlet fan de lêzer om te witten hoe’t it ‘fierder giet’, mar der is fierder net werklik in ynhâldlike of psychologyske needsaak te finen om de bernetiid tiid fanút it no wei te beskriuwen. Foar in part hat Eman ‘skuld’ hân oan it earnstige ûngelok dêr’t it boek sa’n bytsje mei eindiget, mar dit gegeven wurdt fierder net útwurke yn de sin dat it foar it libbensferhaal fan Eman betsjutting hân ha soe. De iennige reden foar de keazen opset soe wêze kinne dat fanút it perspektyf fan in jonkje op legere-skoalleleeftyd wei net it ynsjoch yn de psychologyske en sosjale ferhâldings yn en om it Bandtshûs beskreaun wurde kinne en dêr it stânpunt fan in folwoeksene foar nedich is.

In part fan it wurk is – nettsjinsteande de doetiid – aktyf, en dêrmei út en troch ek spannend  mar hjir en dêr wurde de situaasje en de minsken mear fan in ôfstân ôf beskreaun: de ôfstân fan ien dy’t weromsjocht op âlde tiden:

“Mem hat se letter noch faak de beanewinters neamd. ‘Witst noch fan de beanewinters, Eman?’ frege se dan. No dêr wist ik fan. Ien fan dy beanewinters is foar my ûnferjitlik wurden fanwegens de snie, in oaren om it kruien fan it iis.” (s. 45) It werheljen fan trije kear ‘de beanewinters’ foeget oars neat ta as in tal lettertekens.

“Alle kearen as ik hjir kom fyn ik dit hûs ôfbrutsen. Mar hoe faak bou ik it net yn gedachten wer op om myn ferbylding romte te ûndergean lykas ik tink de dingen trochstien te hawwen.” (s. 171) It soe in moaie boel wêze as it hûs der op in dei wêr stie…

It weromsjen liedt soms ta ferfeelsume bespegelingen fan it karakter ‘ja, sa wie dat doe, it wienen wrede tiden.’ “Mar wat moast er. It wie oarloch. En wy hiene in primityf bestean. Wy hiene oars net as fee en blabber en de striid tsjin it wetter.” (s. 229) Ensafuorthinne. De tematyk fan de machteleazens – tsjinoer de natoer en de sosjale omstannichheden – en de wize wêrop’t dy beskreaun wurdt, leit my persoanlik net sa. Al hat it sjenre net myn foarkar, mear wurdearring ha ik foar dy oare regionale en kultuerhistoaryske roman van Van der Ploeg, Foarby it Boarkumerfjoer. It epos oer it fergean fan de fiskersfloat fan Peazens-Moddergat is folle spannender om te lêzen as De Iishilligen.

Yn syn proefskrift Proza van het platteland, Een onderzoek naar normen en waarden in het grotere Friese proza van 1855-1945 (1984) seit Trinus Riemersma: “Mijn centrale veronderstelling is dat de Friese literatuur voor de gemiddelde Friese lezer een andere functie heeft dan de Nederlandse. De Nederlandse literatuur en de in het Nederlands vertaalde literatuur dienen ertoe hem te confronteren met allerlei problematische zaken in het leven, hem te informeren over andere denk- en leefwijzen, de Friese literatuur dient vooral tot zijn zelfbevestiging als Fries.” It binne meast âldere minsken dy’t noch Frysk lêze. No wol ik net beweare dat dizze generaasje fan minsken dy’t har dreamen hienen mar gauris net de kâns om fierder te learen, bewust stribbet nei ‘zelfbevestiging als Fries’ – ik wearzgje fan sok tinken -, wol kin der sprake wêze fan it sykjen fan ‘zelfbevestiging’ troch it lêzen fan literatuer wêryn’t de foar in grut part fan de âlderein o sa werkenbere wrâld fan machtige boeren dy’t harren arbeiders útrûpelje, úttekene wurdt. Mei de sutelaksje 2005 sil De Iishilligen dan ek sûnder mis wer in ferkeaptopper wêze foar dizze generaasje fan Frysklêzers.

Ferslach fan besyk oan de útstalling yn de eardere ‘Magdenburger Kaserne’  yn Terezin en besprek fan de katalogus ‘Kultur gegen den Tod’.
2002, Verlag Helena Osvaldová, ISBN 8-85433-84-2 (Dútske ferzje) of 80-85433-83-4 (Ingelske ferzje)

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Der binne net in soad keunstboeken dy’t meardere kultuerfoarmen, ûntstean binnen in bepaald tiidrek, op ien plak, beskriuwe. Der wurde boeken útjûn oer komponisten, skilders en byldhouwers, oer ‘de’ ympresjonisten, ‘de’ Fryske lânskipsskilder of ‘de’ keunst fan de tweintichste ieu. Fan myn reis nei Tsjechië yn maaie fan dit jier ha ik in tentoanstellingskatalogus meinaam, dy’t giet oer it kulturele libben yn ien stêdsje, it plak, dêr’t muzyk, teater, byldzjende keunst en poëzije, nei in tal jierren ferhûddûke te wêzen, yn al har foarmen ta in beskate bloei kaam.

Lykas by in soad keunstboeken it gefal is, is ek dizze útjefte goed foarmjûn: hurd kaft, glossy papier en rynsk fersjoen fan ôfbyldingen. Op it omslach in smoarch-grize muorre, mei de boektitel yn de kleuren fan gefaar en rou. Oer alle keunstsinnige úterings is der in deeglike ynlieding. Fan de wichtichste represintanten is der in libbensbeskriuwing en ynformaasje oer harren wurk. Oars as oars oan de útjefte is net allinne it feit dat de ûntwikkeling fan de ‘schoone kunsten’ binnen in bepaald tiidrek yn ien plak beskreaun wurdt, oars as oars is ek, dat der oandacht bestege wurdt oan de omstannichheden wêrûnder dit gebeure koe.

De tiid: 1941-1944. It plak: Terezin yn Tsjechië, yn dy jierren bekend ûnder de Dútske namme Theresienstadt.

Terezin is as festingsstêd ûntstien oan it ein fan de achttjinde ieu, nei de oarloch tusken Eastenryk en Pruisen. Ik kom mei de bus oan op it plein yn it sintrum. In plein? It is earder in park. It is waarm, sinneskyn waar, de leanen dy’t om it park hinne lizze jouwe in stikmannich kuierders skaad. De gebouwen dy’t om it plein/park hinne lizze binne okergiel skildere. Der is in postkantoar, in pear winkeltsjes, in terras. De iennichste lûden komme fan in oargel dat spilet yn ’e tsjerkje oan it plein en it sjongen fan de klysters yn ’e linebeammen. Yn de etalaazje fan in antyksaak hingje legerjassen en soldatehelmen. Alles sjocht der like kreas en fersoarge út. Fan de kazernes dy’t yn de twadde wrâldkriich brûkt binne as konsintraasjekamp – yn earste ynstânsje ornearre foar Joaden út Bohemen, letteroan kamen de transporten ek út oare Europeeske lannen – binne der twa ynrjochte as útstallingsromte.

De earste is wijd oan de skiednis fan it kamp en dan benammen oan dy fan it gebou sels: der waarden bern fan tsien oant fyftjin jier opfong. Der binne in soad tekeningen te finen. It libben foar it kamp, it libben yn it kamp, mearkes. Gewoan: wat bern meitsje. Ik werken Sneeuwwitje en de zeven dwergen, de gelaarsde kat, it snobbersguodhûske fan de heks. Immen hat mei kleurpotlead it park tekene: links fan it papier stean boartsjende bern, yn ‘e midden is in stek fan stikeltrie en rjochts derfan boartsje ek bern…. De tekening is makke yn 1943.

Collecters items

Ik rin nei de Magdenburger Kaserne. Yn de oarlochsjierren siet hjir ûndermear de Joadske rie en oare ôfdielingen dy’t te meitsjen hienen mei it Joadsk selsbesjoer fan it getto. Der waarden fergaderingen holden, gebedstsjinsten en útfieringen op it mêd fan muzyk en teater. In groep fan in stik as tritich pubers rint foar my út. Der wurdt gibele. In pearke – hy hat stikeltsjehier en sy in tongepiersing – rint my hân yn hân foarby. As de begelieding de oare kant út sjocht, wurdt der tonkjefrijd. In pear opslûpen jonges stean gysgobjend foar de etalaazjeruten. De gids ropt, hy wol útlis jaan foar’t er mei de kloft de kazerne yn sil. Mei tsjinsin keare de jonges werom ta de kudde. Yn de winkel binne kampearartikels te krijen. Legerdump, mar ek collectors items út ’e nazitiid.

Lasst sie nur spielen

Yn it kasernegebou is – neist in romte dy’t ynrjochte is as sliepbarak – de skiednis fan it kulturele libben yn it kamp te finen. Der binne aparte sealen ynrjochte foar teater, literatuer, muzyk en byldzjende keunst. De katalogus jout in oersjoch fan de skiednis fan de Magdenburger Kaserne yn Terezin en in oersjoch fan de ferskillende rjochtingen. Der is dúdlike ynformaasje oer it wat en hoe. De nammen sizze my net in soad. Oan de iene kant om’t it gauris om Tsjechen giet, oan de oare kant, om’t in soad fan de keunsters noch te jong wienen om namme makke te hawwen. Foar muzyk of teater moat men yn de seal sitte, miskien noch ris in resinsje lêze, mar in oersjoch is gauris saai. Wat yndruk makket binne trije saken:

Yn it foarste plak binne dat de tûzenen tekeningen dy’t bewarre bleaun binne. Yn Terezin binne steapels fersen skreaun. In enóarm tal teaterfoarstellings en muzykútfierings binne yn de Magdenburger Kaserne op ’e planken brocht. Wat ‘thús’ foar de gettobewenners al jierren net mear mooglik wie troch de anti-Joadske feroarderingen, koe yn Terezin: der waard benammen wurk fan Joadske komponisten en (toaniel)skriuwers brocht.

Yn it twadde plak binne it de omstannichheden wêrûnder de kultuer ta bloei kaam. Terezin stie bekend as ‘Modellghetto’, as it plak dêr’t de Joaden in ridlike kâns hiene te oerlibjen en dêr’t de bewenners, yn ferliking ta oare kampen, privileezjes hie. Dat kaam om’t Terezin yn earste ynstânsje ornearre wie foar âlderen, letter kamen dêr minsken by út wittenskip, polityk en keunst, hege militêren, oarlochsynvaliden (WO-I) en persoanen mei wichtige ynternasjonale kontakten, al makken dizze groepearringen yn ferhâlding mar in lyts tal fan de 140000 gefangenen út.

It aksint yn it boek leit net op de minske-ûntearjende situaasje yn Terezin. Beskriuwingen dêrfan stean yn tsjinst fan it byld dat de katalogus sketst fan de rykdom oan kulturele uterings. Al waard it kamp brûkt foar propagandadoelen, de situaasje wie der mear as skrinend. Tekenjend is it ferhaal oer de útfiering fan it Requiem fan Verdi. It konsert waard as ien fan de hichtepunten fan it libben yn it kamp beskôge. Adolf Eichmann liet de Joaden harren eigen deademis sjonge: nei de útfiering waarden de leden fan it koar op transport set. Dit barde noch in twadde kear. Foar in tredde útfiering wienen der gjin sjongers mear te krijen.

As lêste binne it yllustraasjes dy’t yndruk meitsje. Yn de seal dy’t wijd is oan de byldzjende keunst, binne sa’n tûzend wurken fan mear as fyftich keunstners te finen. In seleksje is dêrfan yn de katalogus opnaam.

Der is safolle bewarre bleaun, dat net alles út te stallen is, it measte leit yn mappen op de taffeltsje lâns it lewant.

De lêste útstallings dy’t ik besocht ha, wiene dy oer Hieronymus Bosch yn it Boymans yn Rotterdam, William Turner yn Essen en Camille Claudel yn Laren. As mieren rûnen de besikers harren paadsjes del: troch, troch, altyd mar troch. Romte om stil te stean by in skilderij of in byld en de útstalde wurken yn dy op te nimmen wie der amper. Ik hie besluten nea wer achter in mediahype oan te rinnen.

Yn de Magdeburger Kaserne dêrtsjinoer is amper folk. De besikers dy’t der al binne besjogge de rekonstruksje fan in sliepbarak. By de útstalling oer it teaterlibben wurdt it al stiller en yn de seal mei tekeningen bin ik de iennichste besiker. Ik ha de romte foar mysels en kin wiidweidich yn de boeken omsneupe. It útstalde wurk is net allinne fan dokumintêr belang, mar kin ek út eachpunt fan kwaliteit besjen lije. As ik in oere lang yn de mappen blêde ha, rin ik nei ûnder en smook in sigaret. Net om’t ik der genôch fan ha, mar op in stuit sjoch ik tefolle. Hûnderten fan tekeningen. Der binne in stikmannich oaljeferfskilderijen – portretten, mar it grutste part bestiet út wurk op papier mei inket, kryt en wetterferve.

Lânskippen en stedsgesichten. Portretten en karikatueren. Kleanûntwerpen foar toaniel en posters foar muzykútfierings. Muzikanten en handikapten. Alde minsken. Sike minsken. Stjerrende minsken. Liken, op wie nei it krematoarium….

Pablo Picasso, Otto Dix en Bedřich ‘Fritta’ Taussig

Fan de likernôch fjirtich byldzjende keunstners, wol ik der ien útpikke om wat oer te sizzen en dat is Bedřich Taussig, dy’t ûnder it pseudonym ‘Fritta’ wurke. Hy wie grafikus en karikaturist. Der binne twa redenen om oan syn wurk wat ekstra oandacht te besteegjen. De earste is dat syn wurk in oanklacht is tsjin de omstannichheden en de twadde is, dat dizze Fritta oaren yn it ghetto oanfitere ta yllegale produksje.

Fritta wie haad fan de tekenseal en soarge dat de keunstners dêr oan it wurk koene. Hy stimulearre de tekeners neist de offisjele produksje (bygelyks boutekeningen) safolle mooglik de situaasje yn de kampen fêst te lizzen. Doe’t in delegaasje fan it Reade Krús it kamp besocht, liet er tekeningen Terezin útsmokkele om de wrâld de werklike situaasje yn it ‘modelghetto’ te ferdutsen.

It wurk fan Fritta docht tinken oan dat fan Pablo Picasso (bygelyks de Guernica) of fan Otto Dix, dy’t de ferskrikkingen fan de fjochtgroppen yn de Earste Wrâldkriich ferwurke hat yn syn tekeningen. It measte is makke yn gewassen inket, in materiaal dat yn ’e hannen fan in betûft karikaturist in dramatyske spanning jout. De lichemsfoarmen wurde op karikaturale wize oerdreaun, foar safier’t honger en útputting dat net al dien hienen. Der binne tekeningen fan de bewenners yn harren oerfolle romten, fan transporten en fan krematoaria. Fritta syn wurk is morbide.

Wat net yn de katalogus stiet, mar de muoite wurdich is om te fermelden, is de searje fan 52 hiele teare, kleurige tekeningen, dy’t in printeboek foarmje dat Fritta yn ’44 foar de tredde jierdei fan syn soantsje Tommy makke hat. Doe’t Fritta  oppakt waard foar it meitsjen fan syn ‘Greuelpropaganda’ en foar de fersprieding derfan nei it bûtenlân, waard dit sketsboek, tegearre mei oar, yllegaal wurk yn de muorren fan ien fan de barakken ynmetsele. Fritta waard op transport set en kaam om yn Ausschwitz. Syn freon, Leo Haas, fan wa’t ek wurk yn de katalogus opnaam is, hat nei de oarloch de soarch foar de lytse Tommy op him naam. De tekeningen fan Fritta binne nei de oarloch troch Leo Haas út de muorre helle. It sketsboek hat er Tommy op syn achttjinde jierdei oerlange.

Als ob

In tal fersen dy’t yn it kamp skreaun binne, stean yn de katalogus. Hjirûnder it fers ‘Als ob’ fan Leo Strauss mei de Fryske oersetting derfan. Op kabaretteske wize jout it gedicht oan wat der yn Terezin oan ’e hân wie.

Leo Strauss

AS OFT

Ik ken in hiel lyts stedsje,
In stedsje moai tiptop,
Ik neam it net by namme,
Ik neam de stêd As-oft.

Net alle minsken meie
Ta dizze stêd behearre,
It is foar útferkarden
Fan ‘t As-oft-ras ornearre.

Dy libben dêr har libben,
As oft it libben hjitte koe,
En wienen blier mei geroften.
As oft soks wierheid wêze soe.

De minsken yn ‘e strjitten,
Dy geane yn galop –
Ek as men neat te dwaan hat,
Docht men dochs graach as oft.

Der is in kofjehûs,
Sa’nien as Café de l‘Europe,
En mei muzikale begelieding
Fielt men him dêr as oft.

En guon binne mei guonnen
Ek gauris aardich grof –
Thús wienen se gjin grutten,
Dus dogge se er hjir as oft.

De moarns en ek de jûns
Wurdt der As-oft-kofje set,
En op sneon, jawis op sneon,
De As-oft-stamppot berêd.

Men stiet yn ‘e rij foar sop,
As sit dêr witwat yn,
En genietet dit sleatswetter
As wie ‘t As-oft-Fitamyn.

Men leit him del op ‘e flier,
As oft men in bêdsje hie,
En tinkt dan oan syn neisten,
As oft der tynge fan har wie.

Men draacht syn bitter lot,
As oft alhiel net swier,
En praat oer in moaie takomst,
As oft it wie moarn safier.

 ALS OB

Ich kenn ein kleines Städchen,

Ein Städchen ganz tiptop,

ich nenn es nicht bei Namen,

ich nenn die Stadt Als-ob.

Nicht alle Leute dürfen

In diese Stadt hinein,

Es mussen Auserwählte

der Als-ob-Rasse sein.

Die lebten dort ihr leben,

als obs ein leben wär

und freuen sich mit Gerüchten,

als obs die Wahrheit wär.

Die Menschen auf den Strassen,

Die laufen im Galopp –

Wenn man auch nichts zu tun hat,

Tut man doch so als ob.

Es gibt ein Kaffeehaus

Gleich dem Café de l’Europe,

Und bei Musikbegleitung

Fühlt man sich dort als oft.

Und mancher ist mit manchem

Auch manchmal ziemlich grob –

Daheim war er kein grosser,

Hier macht er so als ob.

Des Morgens und des Abends

Trinkt man Als-ob-Kafee,

Am Samstag, ja am Samstag,

Da gibts Als-ob-Haché.

Man stelt sich an um Suppe,

Als ob da etwas drin,

Und man geniesst die Dorsche

Als Als-ob Vitamin.

Man legt sich auf den Boden,

Als ob das wär ein Bett,

Und denkt an seine Lieben,

Als ob man Nachricht hätt.

Man trägt das schwere Schicksal,

Als ob es nicht so schwer,

Und spricht von schöner Zukunft,

Als obs schon morgen wär.

site oer Theresienstadt

Listen fan goaden en bisten

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Der is flyt dien op dizze útjefte ta gelegenheid fan it 125-jierrich bestean fan de Buma Bibliotheek. In hurd omslach fan bistefel mei yn soerstôkrôze de titel ‘Listen fan goaden en bisten’ en in kleurenyllustraasje fan Pico van de Werken: de man dy’t yn syn eigen Hof fan Eden tusken de blommen te lêzen sit.

Droech

Bringt it boekje de lêzer ek daliks nei it paradys?

Nee, om yn de wrâld fan goaden en bisten te kommen moat men earst in swiere taak folbringe: it lêzen fan ‘e ynlieding. Nei oardel side begjin ik te gapjen. Lykwols wrot ik mysels troch 11 nammen, 4 ynkoarte foarbylden en 3 soarten fabels hinne foardat ik by it wêrom fan it boekje en in gearfetting fan de ynhâld kom: it is allegear like droech en toar.

Yn ‘e lêste alinea beweart Veenbaas: ‘De posysje fan de fabel liket yn ús tiid suver sterker as ea.’ In stelling dy’t alhiel gjin grûn krijt, mar dy’t by Veenbaas tal fan fragen opropt oer it wêrom derfan. It útwurkjen fan dy fragen hie de oandacht fan de lêzer faaks better fêstholden as de opsomming fan weetsjes dy’t de ynlieding no wurden is. Ik hie wol ris witte wollen of it wrâldbyld fan de moderne westerske minske mear begjint te lykjen op dat fan it âlde animisme. En wêr’t dat dan út bliken docht.

Pronkjes

De skriuwers dy’t frege binne in fabel te skriuwen ha de opdracht elts op eigen wize oanpakt, itjinge fiif folslein ferskillende ferhalen opsmyt, wêryn’t  de eigen styl en tematyk fan de fiif dúdlik te werkennen is.

Sa hat ús hûsfilosoof Eric Hoekstra skoan foldien oan de opdracht in fabel mei in ‘knypeach’ nei de klassiken te skriuwen. It is in koartswilich ferhaal wurden, dat tinken docht oan Plato’s ‘De gelijkenis van de grot’. It giet om in  ramtferhaal oer in skoalklasse dêr’t de juffrou in fabel yn fertelt oer it probleem fan ‘e rjochtfeardichheid. De moraal fan ‘Glauco en Leonida’ liket dúdlik: it kin dochs net sa wêze dat de smjunt libbet as in foarst en de ingel as in bist? Mar… is it allegear wol sa dúdlik? De learlingen ha yn elts gefal it nedige kommentaar. Dat makket dizze fabel ynhâldlik ynteressant; Hoekstra’s ferteltoan lykwols – benammen yn ‘e petearen tusken  juf en de bern – is sa út en troch ferfeelsum.

Jetske Bilker skriuwt wól in goed lêsber ferhaal. It hat de eigensinnich-froulike ynslach  fan de ferhalen út har bondel ‘In nacht fan hûs’. In fabel is ‘Moai’ lykwols net en mei har kar foar it werskriuwen fan it ferhaal oer de belegering fan Troje út it perspektyf fan de moaie Helena hat se har der wol wat al te maklik fanôf makke.

It ferhaal fan Meindert Talma oer de syktocht nei de ienhoarn yn Afrika is wat flau, al sil net elkenien der itselde oer tinke sjoen de hype dy’t Talma is. De column dy’t er skriuwt foar de VPRO-Gids slaan ik sels yn elts gefal altyd oer:   ôfwaaid praat.

Lida Dykstra en Mindert Wijnstra dêrfoaroer binne beide wiere fertellers.  Lida Dykstra makket in prachtige bewurking fan it mearke fan Amor en Psyche en Mindert Wijnstra skriuwt in spannende fabel oer de foks dy’t by de paus te bycht wol. Dizze beide ferhalen binne dan ek de twa bêsten fan de bondel.

Hiel bysûnder yn dit boekje is, dat elts ferhaal yllustrearre is mei in moaie, teare potleadtekening fan Pico van de Werken. Bysûnder, ék omdat literatuer foar folwoeksenen net faak foarsjoen wurdt fan plaatsjes. Har klassike styl past hiel goed by de ferhalen, al soe se om my wol in bytsje losser wurkje kinne. It binne allegear, stik foar stik, lytse pronkjes, al springe benammen de tekening fan Leonida en de omslachtekening derút.

Hebbedinkje

Fiif ferhalen fan fiif skriuwers: it is yn ’e moade rekke bondels te meitsjen mei wurk fan ferskillende skriuwers. Of it no om simmer- of winterferhalen giet, om Fryske dichters dy’t harren favorite gedicht út de wrâldliteratuer oersette of om it oersetten fan Fryske leafdespoëzij yn it Hollânsk: it is blykber in formule dy’t ferkeapet. Hjir, by Binnert op ’e Dracht, sjoch ik klassike reizgers en reizgjende froulju, krystferhalen en alderhande soarten eroatyske ferhalebondels: foar elk wat. Krije we soms aanst ek noch in blomlêzing mei Fryske erotyk? Mei in ‘soppige’ ynlieding fan Veenbaas oer de erotyk yn de Fryske literatuer? Yn alle gefallen: tema’s genôch om de parse de kommende jierren draaie te litten.

Hoe soe it dochs komme dat der de lêste jierren safolle sammelbondels útbrocht wurde? Ha minsken gjin tiid of nocht mear om har earne yn te ferdjipjen yn dizze flechtige wrâld fan wurkje, wurkje, wurkje en dan de tillevyzje oan? Is it loaiens? Of leit it gewoan oan de skaplike pryskes? De formule moat de lêzer lykwols ál oansprekke: it is in persoanlike saak hokker ferhalen je wurdearje, mar it betsjut wol dat de lêzer wurk, dêr’t er no net daliks foar kieze soe, op ’e keap ta nimme moat. Dat jildt ek foar dit boekje, mar der is hjir genôch moais te genietsjen om soks te kompensearjen. Dat jildt foar in part foar de ynhâld, foarmjouwing en yllustraasjes sille yn dizzen lykwols in wichtige rol spylje by it beslút ta oankeap.

january 2010 publisearre op go-gol.nl
Under Wetter (2009) fan Koos Tiemersma. Roman, 239 siden.

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Fan de boeken dy’t Koos Tiemersma skreau ha ik syn debút De Ljedder altiten it bêste fûn. Yn de fierte docht syn lêste boek, Under wetter (2009), tinken oan Nei de klap (1999) fan Trinus Riemersma en De Republyk (2009) fan Hans van der Heide. Mei Under wetter hat Tiemersma in maatskiplik relevante roman skreaun. It boek oertreft net allinne alles wat er earder skreau, dit is it meast nijsgjirrige proaza dat de lêste tsien jier yn it Frysk ferskynd is.

Oan it smakeleaze omslach is dat net ôf te lêzen. De foto fan in op wetter dearinnend dykje bylket âldfrinzich. Soest hast tinke dat it hjir om in troch de KFFB útbrochte boereroman giet. It boek hat in hurd kaft, de ‘wiete dream fan elke skiuwer’, mar keapsjoch is it net wurden. De rêch kreaket as wie it dy fan in krebintich âldman dy’t net langer troch de bocht kin. Metafoar foar in tekoart oan fleksibiliteit fan de Friese Pers Boekerij?

Itgiet yn dizzen fansels net om de bûtenkant, mar om de ynhâld. Under wetter spilet yn de takomst, om krekt te wêzen yn 2065. It part fan Nederlân dat ûnder de seespegel leit wurdt priisjûn oan it wetter dat troch klimaatferoarings heger en heger kommen is. De befolking wurdt evakuearre en komt yn kampen, yn Drinte, Dútslân en Poalen. Dêrnei wurde de diken trochstutsen. Studint Sil Posset, út waans perspektyf it ferhaal ferteld is, en syn freonen Wester en Jarch – alle trije dichters – ha har, as de muzikaal/literêre groep FRL middels optredens, ynsetten foar de Fryske taal en kultuer. FRL wie ek aktyf by protesten tsjin de plannen, mar dy wienen net op te kearen. Dat hat ek te krijen mei de politike sitewaasje. Yn in globalisearjende wrâld hat Sina, yn 2065, in soad macht yn Europa krigen.

De ûntwikkeling fan de ferhâldingen tusken de trije mannen wurdt  moai delset. As wurden, yn de striid om taal en identiteit te behâlden, net mear genôch binne, wurdt op in stuit sels geweld brûkt. Dêrmei komme tema’s as skuld en ferrie yn it ferhaal. En as it giet om de jonge frou Ynke, dêr’t Sil en Jarch beide sljocht op binne, is der sprake fan hoantsjegedrach en jaloerskens.

Sil en syn freonen bliuwe sa lang mooglik yn Fryslân. As se lang om let belies jaan moatte en yn Dútslân yn in opfangkamp bedarje, wachtsjend op in lân dat har definityf opnimme kin, hâlde Jarch en Wester noch altyd fêst oan harren ideeën. Se binne fan doel in Fryske mienskip op te bouwen,  mar dan digitaal. Sil heakket ôf. Syn takomst, sa beslút er bywannear’t er tastimming krijt om him yn Litouwen te fêstigjen, leit dêr.

rekkensomkes

Under wetter is skreaun as it deiboek fan Sil Posset. It beslacht de perioade fan 2 oktober 2065 oant en mei 1 jannewaris 2066. Letter bewurket er de tekst en set dy, sa docht bliken út it ‘tankwurd’ achteryn, oer yn it Litous. By de 75-jierrige betinking fan de ynundaasje wurdt it deiboek, dat yn Posset’s neilittenskip fûn is, útjûn, sawol yn it Litous as yn it Frysk. Yn Litouwen wenje dan 300 minsken dy’t it Frysk noch behearskje. Under wetter begjint dan ek m ei in twatalich foaropwurd fan in professor fan de ‘Vytauto Didžiojo Universitas’.

‘In ieu ferlyn waard in diel fan de Lege Lannen as gefolch fan it Klimaatakkoord fan London opoffere oan de see (…)’, sa set de professor útein, (foaropwurd, s. 7) en, op deselde side hat er it oer de 75-jierrige betinking. Nei in ieu? Ik begryp it net, mar de professor sil der wol foar trochleard ha.

As yn 2065, neffens it deiboek fan Sil Posset, noch mar in pear tûzen minsken Frysk prate en de Fryske literatuer net mear lêzen wurdt en der al tweintich jier gjin roman mear ferskynd is, soenen der dan, 75 jier nei de Fryske diaspora, toch noch in 300 Friezen wêze dy’t ‘de taal aktyf yn eare hâlde’?  En dus de Fryske ferzje fan Sil Posset syn deiboek lêze? Posset syn neiteam sil dêr yn alle gefallen net by wêze, syn bern gean mei de nammen Aušra, Mykolas en Damuté troch de wrâld. Dat hoe wierskynlik is dat?

Om’t it tema fan Under wetter de ûndergong fan de Fryske taal en de literatuer is en tagelyk Tiemersma syn persoanlike ôfskied as Frysk skriuwer – fierderop mear dêroer – krearret er in nuvere kontradiksje. Trijhûndert lêzers yn 2140 is, op syn Frysk, hielendal ‘sa min noch net’, seker net ast witst dat, anno 2009, fan ferskate Frysktalige romans al net iens mear trijhûndert eksimplaren de doar útgean. Mar Tiemersma hat mei it skriuwen fan dizze roman hielendal net posityf wêze wollen oer de takomst fan taal en literatuer…

wat as

Tsien jier foar it ferskinen fan Under wetter kaam Nei de klap fan Trinus Riemersma út. It boek is in sekuere útwurking fan de fraach: Wat as ‘de klap’ komt. Of, oars formulearre: wat as de bom falt? De haadpersoan, Ake, in opslûpen jonge, swalket troch in leech en ferlitten lânskip dêr’t net mear te libjen falt. Hy bedarret yn Frankryk, yn Dútslân en oan ‘e ein fan it ferhaal wol er werom nei Fryslân. Dat blykt net mooglik, in part fan Nederlân stiet ûnder wetter. Oars as yn Tiemersma syn boek is der gjin útwei mear.

Ek Tiemersma moat himsels ‘wat as’ fragen steld ha. Mar dan oare: Wat as, troch klimaatferoarings, de seespegel omheech giet? Wat as Sina de macht krijt? Wat as nije wegen fûn wurde moatte om yn de enerzy te foarsjen?

Wol hiel tafallich is dat, doe’t de skriuwer yn Kollumersweach achter de kompjûter siet en mooglike antwurden op syn ‘wat as’ fragen ta fiksje makke, in oare skriuwer, fiifentweintich kilometer fierderop yn Ljouwert, itselde die. Sawat tagelyk mei Under wetter ferskynde Hans van der Heide syn (Nederlânsktalige) roman De Republyk. Van der Heide stelde wer oare fragen. Bygelyks dizze: Wat as it Frysknasjonalisme sadanich trochslacht dat Fryslân harsels ûnôfhinklik makket fan Nederlân? Of: Wat as de Friezen foar in demokrasy kieze wêryn’t boargers om beurten har bydrage oan de steat leverje troch om politike en amtlike posysjes te lotsjen?

Al stelle Tiemersma en Van der Heide ferskillende kwestjes oan ‘e oarder, toch binne der opfallende oerienkomsten tusken de twa romans oan te wizen. Sa wurde yn beide boeken geskriften fûn dy’t fan belang binne foar de skiedskriuwing en beide ha Frysk nasjonalisme as ien fan de tema’s.

Dêrmei hâldt de fergeliking trouwens wol sa’n bytsje op. It nasjonalisme yn it boek fan politikolooch Hans van der Heide wurdt útfergrutte en krijt slapstickachtige skaaimerken, wyls dat yn Under wetter frijwat realistysk delset is meidat it folle mear giet om de takomst fan in taal dy’t hieltyd minder brûkt wurdt.

Yn De Republyk komme tal fan saken foar dy’t spegele binne oan de wurklikheid. De gong fan saken by fuotbalwedstriden, de betsjutting fan literatuer en media. By in tal personaazjes dat de revue passearret giet om ‘bekende’ Friezen. Sa sitte der alderhande werkenbere eleminten yn it boek. Mar it is betiden sa hilarysk datst dy as lêzer op gjin inkelde wize foarstelle kinst dat de Fryske republyk sa’t dy troch de skriuwer stâl jûn wurdt oait in werklik besteande realiteit wurde kinne soe.

By Under wetter leit it oars. Klimaatferoarings en de opkomst fan Sina bygelyks of, tichter by hûs, de delgong fan de Fryske taal: Tiemersma ekstrapolearret (nuodlike) ûnwikkelingen dy’t al oan ‘e gong binne en dêrmei jout er in neare ynkyk yn ‘e takomst. Krekt omdat de skriuwer tichtby de werklikheid fan hjoeddedei bliuwt, is it him slagge en skep in byld dat realistysk oerkomt. Gjin realiteit mar al in mooglike realiteit. Dat makket dat Under wetter in maatskiplik relevant boek is yn in Fryslân dat mei keunstmjittige yngrepen fan boppe-ôf besiket de taal yn stân te hâlden.

Sil Posset fytst oer de Emmakaai, der lizze skippen, der is noch altiten in Hema. En al is in part fan de bewenners fan Ljouwert al fuortset en stean tal fan wenningen leech, it takomstbyld fan de stêd is net folle oars as dat fan no. Dat jildt ek foar de libbenswize fan de minsken. Der rydt in elektryske auto, mar dy binne der al. Yn 2065 binne der wynmûneparken yn de Noardsee, de plannen dêrfoar lizze al klear. Wat nij is binne de FLY’s, fleanende kamera’s. Mar it lân hinget hjoeddedei al fol kamera’s, nij yn 2065 is allinne dat se har troch de lucht bewege. Hjir en dêr binne rellen en der is sprake fan sensuer, mar it is net sa dat de sensuer gjin reden hat en dus ûnfoarstelbere foarmen oannimt. Dat Sina yn Europa hiel wat yn ‘e molke te krommeljen krigen hat, spilet wol in rol mar it is in gegeven dat op de achtergrûn bliuwt. Der wurdt sms’t en ynternette: net folle oars as no. De haadpersoanen moatte al útsjen wat se skriuwe, mar ek no ha oerheden tagong ta de ynhâld fan mails en tillefoanferkear. Sels gegevens wêrfan’t de brûker mient dat er dy fan de hurde skiif wiske hat, binne altiten te trasearjen.

Der binne kontrôleposten, der binne militêren op de dyk, op in stuit hat Sil Posset meldingsplicht. In soldaat pisset Sil op in stuit oer de klean, mar it is gjin barren dat ynherint is oan in systeem, it giet om in yndividu dat gebrûk makket fan syn machtsposysje. Oars as yn George Orwell syn 1984, is it net sa dat de boarger yn alles kontrolearre en neirûn wurdt. Nergens blykt dat de kontrôles in oare funksje ha as soargje dat de minsken fuort binne foardat it lân ûnder wetter set wurdt.

Al mei al kin konkludearre wurde dat Under wetter dan wol yn de takomst spilet, mar Tiemersma is subtyl yn it stal jaan derfan. It is dat de seespegel sa hurd net kin, oars hie de ynundaasje, by wize fan sprekken, likegoed oer tsien jier plend wurde kind.

taal en styl

Tiemersma liet op syn log (25/12/2009) witte dat er Under wetter yn in ‘geef mar tagonklik Frysk’ skriuwe wollen hat. As ik it boek willekeurich iepenslaan, op side 118, kom ik dit tsjin: beskûl, groede, wiggelje, tekrommelje, taast, pûster, sluere, lea. Geef al, mar oft it Frysk ek tagonklik is foar jongere lêzers is mar de fraach. De measte Fryskpraters, seker jongeren, ferhollânskje sokke wurden òf kieze in fariant dy’t ticht by it Nederlânsk leit. Ik ûnderstel dat de skriuwer sa yn it sâlt fan de taal bebiten is dat er net iens troch hat dat tal fan wurden dy’t himsels natuerlik yn ‘e earen klinke by de jongere lêzer net daliks werkend wurde. As wurden yn in kontekst stean, hoecht it wurdboek der net fuortendaliks by, sa is it no ek wer net, ‘raar wurd, sla oer’ is ek in prima lêsmetoade.

Wat Tiemersma syn styl oanbelanget, oer De Ljedder wie en bin ik hiel optein. Om’t ik yn de kuiergongen oer De Mjitte opfong dat guon syn bylden wolris as ‘over the top’ beskôgje, ha ik der by it lêzen fan Under wetter nochris acht op slein. ‘It soe wat wêze as Tsjep [Sil syn kat. e.s.] en ik ús weromlûke koene, as wy in plak fûnen om ûnder te dûken. Miskien kinne wy weiwurde tusken de rigels fan dit deiboek, (…)’ Dat is moai, mar nei de komma komt de skriuwer op de proppen mei: ‘net mear te trasearjen yn de stilte fan Tussaud.’ It is net allinne dûbelop, it twadde byld past hjir ek minder goed as it earste. (s. 82) Gelokkich komme dit soarte fan misserkes net hiel faak foar. As ik, al lêzend, út en troch in oantekening yn ‘e kantline meitsje, stiet der gauris: okee, moai of prachtich!

Jonges ik ha myn plicht dien foar it Heitelân oer siz mar

Tiemersma hat syn boek de wurden fan Miedema as motto meijûn. Under wetter is begjin 2009 ferskynd, ein foarich makke de skriuwer bekend dat er de Fryske pinne oan de wylgen hinget. 25 desimber skreau er op syn weblog: “De wat tûkere lêzers hiene, sa murk ik út de reaksjes, al nei it lêzen fan ‘Under wetter’ troch dat dit myn lêste boek wêze soe. Ik hie it der dan ek frij dik boppe-op lein troch de titel, it ferhaal en fansels it foaropskrift, in sitaat fan (de troch my tige bewûndere) Hessel Miedema, in sin dy’t er opskreau doe’t er in punt sette achter syn karriêre yn de Frysktalige literatuer.”

It makke my benijd nei it boek en ik ha it pas lêzen nei Tiemersma syn oankundiging. Bliken docht yndie dat der tal fan ferwizings binne dy’t te krijen ha mei de posysje fan de Fryske taal en de literatuer en nei de konsekwinsje dy’t der skriuwer dêr foar himsels út lutsen hat. Haadpersoan Sil Posset ûntwikkelt him fan ien dy’t, as dichter en lid fan it FRL, him ynset foar de Fryske taal en identeit nei ien dy’t him, as Fryslân ûnder wetter set is, oanpast oan de realiteit. 1 jannewaris, de lêste dei yn it deiboek, pisje Jarch, Wester en Sil elk in letter yn de snie: FRL. (Ien fan de leuke fynsten yn it boek.) Ik sitearje:

“Witte jim wat dy L betsjut? sei ik, it is de L fan Litouwen, want dêr gean ik op ta. Ik tink net dat de plannen dy’t jim hawwe, werklik wurkje sille. Jim wolle my tefolle werom nei wat wie, restauraasje is tinke op sterk wetter en jim plakke de diggels ek noch ferkeard oan elkoar. It hâldt allinnich mar yn dat jim stekken bliuwe en neffens my is dat de deastek foar de takomst, der  binne ûntjouwings dy’tst net opkearst. Kinne jim Wende Andreae noch? Taal en identiteit binne soeverein, hold se my foar en neffens my hat se gelyk, dat ik bin sa frij en gean myn eigen wegen.
Dat betsjut datst dy weromlûkst út ús striid? sei Wester.
Nee, ik wol foarút.”

Wa’t mei sà’n boek syn ôfskie fan de Fryske literatuer stal wit te jaan, is skriuwer yn ieren en sinen

juny 2007

Wûnderaardichheden, Mudhoen en Henk Wolf
Utjouwerij Bornmeer, ISBN-10 978 90 5615 122 5 / ISBN-13: 978 90 5615 122 5

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

It reint klachten oer in tekoart oan humor yn de Fryske literatuer. Lêskommisjes dy’t kwaliteitsrapporten opstelle, wrakselje har troch jiergongen Frysk literêre tydskriften sûnder spot en satire hinne, de Rely-sjuery stroffelt oer it hege gehalte oan ‘moard en deaslach, problematyske relaasjes en ynsest’ en Steven de Jong ferwyt skriuwers dat se te earnstich binne. Iksels ha my ûnderwilens skoander fermakke mei it web-log fan Goaitzen Andringa, de postings op De Sjippekiste fan go-gol en de ferhalen fan Jaap Krol. Joast Halbertsam en R.R. van der Leest ha mear erfgenamten at sa op it earste gesicht liket: Henk Wolf is der ien fan.

Net lang neidat de roman Swarte Ingels fan Willem Schoorstra ferskynde (2004), publisearre it ynternettydskrift Doar ‘It swarte skiep’ fan Henk Wolf. Yn Schoorstra syn roman ferliedt de haadpersoan Fardou har broer Hilbrand, yn Wolf syn parody is it it skiep Willemke, in touke (skiep fan ien jier âld) dat de bynamme ‘Foartou’ krijt, dy’t skieppeboer Arnold meisleept yn in bestiale ferhâlding. Mei dizze prachtige persiflaazje iepenet Wûnderaardichheden fan Henk Wolf + Mudhoen. De ûndertitel fan de ferhalebondel is Teltsjes en rimen, in fette knypeach nei de bruorren Halbertsma. Wolf skriuwt dan ek benammen mearkes, folksferhalen en rymkes. Of miskien kinst better sizze dat de skriuwer mei dizze sjenres boartet en gauris nijsgjirrige farianten makket op wat earder troch oaren dien is. Sa wurdt yn ‘It guoske Gans Anders’ út in tal eleminten út bekende mearkes in folslein nijen opboud en yn ‘Gjin ferhaal’ giet in personaazje út it foargeande ‘Ripe parren en jonge fammen’ de striid oan mei syn God-skriuwer. Op fernimstige wize referearret Wolf hjir oan De reade Bwarre en De nije Sineeske muorre fan Trinus Riemersma.Oare ferhalen wurde befolke troch minsken mei ‘it twadde gesicht’, klopgeasten en satansbern. Op in tal plakken moatte Grinzers en Hollanners it ûntjilde, bygelyks yn it folksferhaal ‘De ko fan de Burgerheide’. As in ferhaal begjint mei “Kinie en Sicko Grootboer binne byinoar wei. Dat komt sjesa. Kinie en Sicko binne net allinne kristenen, mar ek Grinzers,” hast dan net daliks al wille?

plaatsjes foar ‘levenloze lapzwansen’

Lykas yn de Rimen en teltsjes binne yn Wûnderaardichheden in tal tekeningen opnaam. De yllustraasjes binne fan Mudhoen* (Alexander Russchen, Gerard ‘Kerat’ Boersma en Richard ‘Rico’ Bos). It binne gjin ien-op-ien ôfbyldingen fan it ferhaal, mar farianten. In foarbyld: Yn it mei de Rely bekroande ferhaal ‘De roaze oaljefant’ moetet Wiggele in roaze oaljefant, wêrnei’t, elke kear as Wiggele in sûpke hân hat, syn winsken yn ferfolling geane. Op it plaatsje sitte in man en in oaljefant tegearre oan ‘e taap, de man mei in fûgeltsje en it bist mei in amer foar him: “Aanst jousto in rûntsje, okee?” De teksten yn de ballontsjes en de tinkwolkens tsjûgje fan in heech jierren fyftich nivo: plan-út flau. In útsûndering is it stripke by ‘Ripe parren en jonge fammen’. Spitich is yn elts gefal dat de measte yllustraasjes in pear siden nei it ferhaal ôfprinte binne en dat it boek net in oanpast formaat krigen hat sadat de stripkes grutter ôfprinte wurden kind hiene.

ferkeardichheid

Lykas Arnon Grunburg docht yn De Joodse messias, driuwt Wolf op provosearjende wize de spot mei de skiednis fan de Joaden. Yn ‘As in sike ko better wurdt’ makket Adolfus, as de hillige fan it suverjen, Pibe komelker syn ko better: “Elkenien wit doch dat Adolfus de ferkearde bistjes derút helle dy’t stadichoan yn de ieren fan it minksdom wreiden. (…) It virus hebraicus, sa hite de ferkeardichheid.” Mudhoen leveret der plaatsjes by fan in hillige mei tabbert, mijter en stêf, fersierd mei it hake- en it keltysk krús. Yn De Joodse messias sil de haadpersoan Xavier de ‘Grote Jiddische Roman’ skriuwe, mar hy komt der achter dat dy al skreaun is, nammentlik troch ‘Je-weet-wel-wie’. Lykas it romanpersoanaazje fan Grunberg dy’t dêrom Mein Kampf mar oersette sil yn it Jiddysk, wie skriuwer Henk Wolf ôfrûne simmer belutsen by de, ynearsten anonym brochte, oersetting fan it wurk fan Adolf Hitler. Fierder as twa haadstikken fan in Fryske ferzje, dy’t ûnder de titel De ôfrekken op it ynternet ferskynden, kamen de oersetters net. “Xavier zou zorg dragen voor de laatste maar hartverscheurende stuiptrekking van een bijna dode taal,” skriuwt Grunberg. Lis dat sitaat neist it krewearjen fan de ferfryskers en it smyt in absurde foarm fan hilariteit op!

die Gedanken sind frij

Yn guon ferhalen spylje de oare Fryslannen en ynterfryske kontakten in rol. Yn ‘Sa moest it mar’ wurdt de gek stutsen mei de idee fan in Grut-Fryslân, it ryk dat rint fan ‘e Denemark oant it Fly. Troch in grouwélige moardpartij troch Erich von Hökstein moatte kening Siemen syn riejouwers it fjild romje en wurdt ginneraalfjildmaarskalk Von Hökstein oerbefelhebber en iennichst persoanlik riejouwer fan de kening. In ferhaal mei in moraal: om hegerop te kommen kin men de fijân dan wol deadzje moatte, keninklik wurdt men troch sok benimmen fansels noait ien kear!

“Alle assosjaasjes mei saken út de werklikheid binne foar rekken fan de lêzer syn fantasij,” meldet de skriuwer achter yn de bondel foar alle wissichheid. As antwurd op ien fan de wol fiif! motto’s dy’t oan Wolf syn ferhalen foarôf gean – “Die Gedanken sind frei, wer kann sie erraten?” – slacht oangeande ‘Sa moest it mar’ myn fantasij dan ek daliks op ‘e rin:

Yn Erich von Hökstein syn kantoar hinget net alline in portret fan de kening, ek Friedrich Nietzche en Douwe Kalma siere de muorren, in fjirde portret is lykwols ferwidere. By it lege heakje oan it lewant komme my de websiden www.wegmetderandstad.nl fan Eric Hoekstra en www.ofrekken.web-log.nl fan Henk Wolf en de twadde, ûnbekend bleaune, oersetter fan Mein Kampf yn ‘t sin. De earste webpagina is út ‘e loft helle, de twadde bestiet noch al, flarden fan de ferfrysking fan Mein Kampf binne lykwols allinne noch mei de sykmasine te achterheljen.

En wat te tinken fan de brûkte nammen? Erich von Hökstein: Is in “Höker” gjin keapman? Ek is der in sekere Lev Wolsky fan wa’t yn de stoarje net dúdlik wurdt hokker rol er no krekt spilet, sadat it oan de lêzer is om te rieden oft ‘Lev’ stiet foar leffens of foar moed. Trouwens, yn ‘Sa moest it mar’ misse noch twa tige wichtige personaazjes, nammentlik de foarljochtingsofsieren Knal von der Knelis en Abele Wynaai. Mocht de lêzer fan dizze krityk trouwens miene dat ik it oer besteande persoanen of werklike barrens ha, dan moat er him realisearje dat de werklikheid betiden mâlder is as de bêste satire.

It moaiste ferhaal yn Wûnderaardichheden is ‘De blom’ weryn’t de jongfaam Rixt har foaroer falle lit yn in ‘ik-ferjit-dy-netsje’, en dan, as in hiel lyts famke, yn in Alice in Wonderland-eftige wrâld telâne komt. De blom hat de stim fan heit en prachtich is de sêne mei in mûske dat op har mem liket. De ein is net allinne riedseleftich, mar ek oangripend. Yn al syn tearens falt it mearke-eftige ferhaal wat út de toan by de rest. (Kin it ‘ynspirearjende famke sûnder wa’t dit boek nea skreaun west hie’ en oan wa’t Wûnderaardichheden opdroegen is Henk Wolf ek oerhelje om mear fan soks te skriuwen?)

Yn it deistich libben is Wolf taalkundige, syn leafde foar it Frysk úteret him yn it brûken fan moaie, gauris wat âldere Fryske wurden. It proaza is hiel libben skreaun, mar in dichter is er net. Yn de bondel stean in tal rymkes fan it soarte: “Willie Hughes bestiet net / Willie Hughes is flauwekul / Want twa Willies yn in bedsteed / Wat is dat no foar gelul”. Nettsjinsteande ek in inkeld ferhaal wat flau is, bygelyks ‘Monolooch fan in gymnasiast’, of krekt net genôch útwurke, lykas ‘Klopgeasten’, makket Wûnderaardichheden de lêzer nijsgjirrich nei Youmir, soan fan in túnslang, de novelle dy’t meikoarten by Venus útkomme sil. Miskien steane der wol wer plaatsjes yn!

—————————–

* Mudhoen is it ‘Nederlands eerste en enige lifestyle stripmagazine voor levenloze lapzwansen’. Mear is te finen op mudhoen.com: yn kleur en yn de foarm fan animaasjes of komplete strips komt it wurk better oer as dat yn Wolf syn bondel

15/10/07

Willem Winters, Ik vreet je op / Klein vademecum van het kannibalisme
Steven Sterk, ISBN 9789056151461

Willem Winters, 80 Bollen
Venus, ISBN 9789059980402

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

ik vreet je op

Ast dysels net yn it libbene fleis snije wolst, kinst better foar de fijân kieze, mar wit al dat swarten better smeitsje as blanken en froulju better as manlju. Bern, it leafst fan ien jier âld,  binne foar de fynpriuwer en in Japanner smakket ek net min. Dêrby skine de billen net it bêste part fan de minske út te meitsjen, dus wat sille wy hjoed dan ris op it menu sette? De harsens? Wangen? Fingers? Of yndie de boarsten? En hóé ite wy ús soartgenoaten? Rau? Of kinst it fleis better koaitsje? Of roasterje?

Yn Ik vreet je op / Klein vademecum van het kannibalisme hat Willem Winters alderhande weetjes sammele oer it iten fan minskefleis. Dy binne oardere op, nochal willekeurich keazen, stekwurden. By de letter K bygelyks, ûnder it it lemma ‘kauwen’, fynst: “De bewoners van de Fiji-eilanden bewaarden mensenvlees in zout en liepen erop te kauwen, als was het pruimtabak.”

Pikelje en ynmeitsje kin dus ek. De ynformaasje komt út reisferslaggen, antropologyske ûndersiken, mar ek út literatuer en media. It is fassinearjend om troch te nimmen, soms grappich, gauris knap grouwelich. Willem Winters hat syn ‘vademecum’ foarsjoen fan in nijsgjirrige ynlieding, neist in ynhâldsopjefte is der in persoaneregister en in boarnelist opnaam. Elke nije begjinletter wurdt oanjûn troch neakene minskjes dy’t mei har lichemshâlding in letter úttsjutte. Neffens my binne it besteande ôfbyldingen, dat jildt ek foar de foarplaat, fergetten is de boarne derfan oan te jaan. Ek is der is spitigernôch in flaterke ynslûpt: yn plak fan de letter J is de letter I twa kear ôfprinte.

Oer it tarieden fan minskefleis, sa meldt Willem Winters yn de ynlieding, is net in soad skreaun. Boppedat blike de ervaringsdeskundigen, oft it no om Papoea’s, Sinezen of Dútsers giet, it alhiel net iens te wêzen as it giet om in antwurd op de fraach ‘fan wa’t wat hoe it lekkerst smakket’. Wa’t Ik vreet je op dus as itensiedersboek brûke wol, kin op syn bêst in stikmannich tips opdwaan mar sil sels op jacht moatte, want yn dit troch Barbara Jonkers tiptop fersoarge boekje mist it lemma ‘supermerk’.

80 bollen

Willem Winters hat nuvere hobbies. Sa ferskynde yn 2003 Creatief met tandpasta: een vrolijk knutselboek voor jong en oud en yn 2006 Ut Feensters: hoe staat het ervoor? wêryn’t Winters op syk giet nei it stedsdialekt fan It Hearrenfean. Oars as de hjir besprutsen boekjes kamen beide by syn eigen útjouwerijke, Perio, út.

Yn de foarm fan artikels en boekjes sammelt Willem Winters net allinne sitaten, mar ek foto’s fan, bygelyks, plestik terrasstuollen of supermerken. Op har bar binne de útjeften wer foer foar de wiere samler fan it wurk Willem Winters. Dy moat net allinne Ik vreet je op oanskaffe, mar ek it ek yn 2007 ferskynde boekje 80 bollen. Yn 80 bollen stean 80 foto’s fan bolle strjitlampen. De ôfbyldingen binne foarsjoen fan koarte teksten, trije derfan gean oer lampen – gjin strjitlantearnen -, twa oer Winters syn fotosearjes. It kin om in oantinken gean, mar ek om assosjaasjes dy’t Winters hat by de bolfoarm en dy bygelyks oer boarsten, fuotballen of gehakballen gean. De teksten binne net botte nijsgjirrich, de foto’s artistyk besjoen likemin, mar troch in tal foto’s fan ien sa’n aldendeisk ûnderwerp by elkoar te pleatsen, jout Winters it publyk al in gefoel fan ‘o, ja, it is ek sa’, sa sjogge strjitlantearnen derút en pas no’t der net in boekje oer is, falt it op.

Mei de nijste boekjes fan Willem Winters kinst dy wol in skoftsje fermeitsje. Wa’t gjin Willem Winters-samler is, sil, sawol om de ynhâld as om de foarmjouwing, de foarkar jaan oan de útjefte fan Steven Sterk.