Johan Veenstra, In brêge fan glês

fan in brogge en in brêge

septimber 2009
Johan Veenstra, In brêge fan glês, roman
Utjouwerij Bornmeer, 175 siden, ISBN 978-90-5998-054-9

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Fan Johan Veenstra syn autobiografyske roman Een brogge van glas (2006) ferskynden ‘in kotte tied’ ‘in drie drokken 3.750 exemplaoren’. Yn 2006 wie it boek in ynkommer ‘mei stip’ by de sutelaksje fan It Fryske Boek en it is it bêst ferkochte harkboek by audiofrysk. Dat is in soad foar in roman it Stellingwarfer dialekt. De sichtberens fan de skriuwer as kollumnist (de bekende Stellingwarver Stiekelstokkies) op deOmropen yn de Ljouwerter Krante sil dêr, in grutte rol yn spile ha, ek draacht Veenstra geregeld foar foer ferskate ferienigings. It boek is no troch Folkert de Jong oerset yn it Frysk: In brêge fan glês.

Mei it skriuwen fan dizze roman hat Veenstra ôfskied naam fan syn mem en him fan har losmakke. (Jo)han groeide op as iennichst bern by syn allinne steande mem, har broer – syn omke – wenne by harren yn (of oarsom…). Mem en soan binnen ‘mei ûnsichtbere triedden’ oan elkoar ferbûn: it jonkje is alles foar har, de mem alles foar him. Johan bliuwt altiten thus wenjen, by syn mem. Pas as sy, neidat sy yn in fersoargingstehûs komt en, nei ferrin fan tiid, komt te ferstjerren, kin er him fan har losmeitsje.

Hoe sterk de bân tusken mem en soan ek wêze mei, wat der werklik ta docht yn it libben, bliuwt tusken harren ûnbesprutsen. Dat binne de leafde – Johan falt op manlju, en it riedsel fan de biologyske heit. Iepenhertich wurde de relaasjes mei in tal manlju beskreaun, in ûnderwerp as it cruisen op moetingsplaken foar homo’s wurdt dêrby net út ’e wei gien. In folle wichtiger plak yn it boek nimt lykwols de syktocht nei de eigen achtergrûn yn. Al hat de mem, doe’t se op in dei tegearre nei it tillevyzjeprogramme Spoorloos seagen, der ien kear in opmerking oer makke – ‘Ast ek op syk bist, moast it mar sizze’-, it wie de iennige kear yn harren libben tegearre dat it ûnderwerp ‘wa is Johan syn heit’ op it aljemint kaam. Johan lit de gelegenheid om der nei te freegjen lykwols lizze, noait hat er witten wa’t syn ferwekker wie en net earder as wannear’t de mem wei is, giet er op syk.

It ik-ferhaal sels nimt in pear dagen yn beslach, koarte sênes dy’t yn it no spylje wurde moai floeiend ôfwiksele mei sênes út it ferline en in pear kear – yn skeanprinte stikjes – lit er de mem oan it wurd. Dat is dan lykwols noait de mem sa’t sy is, de lêzer sjocht har net oars as troch Johan syn bril. It is hoe’t hy – Johan – ferûnderstelt dat se tocht en dien hat, bygelyks doe’t se swier fan him wie, of wat sy sizze soe oer syn libben en syn karren as sy der sels net mear is. Nergens is dizze frou in selsstannich funksjonearjend persoan, har plak yn it boek stiet foar de folle hûndert persint yn it ljocht fan de memmerol: de mem fan Johan, in oar perspektyf is der net.

Ik kin it net litte en fergelykje In brêge fan glês mei in oar boek dat ik koartby lies. Sa’t Veenstra yn 2006 mei in roman oer de relaasje mei de mem kaam, sa kaam Harmen Wind yn 2002 nammentlik mei Het verzet, twa jier letter ferfryske en ferskynd as It ferset. It tema fan It ferset is de bân fan de ik-figuer – ek in iennichste jonge – mei de heit. Lykas yn In brêge fan glês binne der ôfwikseljende sênes tusken it doe en it no. Yn it gefal fan Wind syn ik-figuer giet it om in soan dy’t slim beynfloede troch it strange leauwe fan de heit. Dizze heit en, mear op ’e achtergrûn, de mem, fiert Wind, yn flashbacks, hanneljend op. Fierder lit de skriuwer de heit syn eigen perspektyf kieze, nammentlik troch him oer syn libben fertelle te litten, bygelyks oer de oarloch. De man is mear as de ‘heit fan de ik-figuer’, hy is ek timmerman, hy is partner en hy spilet in rol in it tsjerklike libben fan it doarp. As de mem fuort is en hy âld, siik en allinne is, wurdt er in bytsje mylder en smyt er wat minder mei bibelsitaten as doe’t de ik-persoan noch in jonge wie. Dêrmei is, oars as yn In brêge fan glês de mem fan Johan, de heit yn It ferset folle mear in romanpersoanaazje wurden. Gjin leuke, noflike heit, mar al in persoanlikheid. Hy is, hoe benearjend de ynfloed fan de man dy’t by alles wat der bart mei de bibel klear stiet op ’e soan ek is, in figuer wurden dy’t reliëf krijt.

Hoewol’t wol bekend is dat ek It ferset autobiografysk is, hat Wind folle mear ôfstân ta syn ûnderwerp holden as Veenstra. Sa wurde yn Wind syn boek net allinne de persoanen ûnder oare nammen opfierd, sels in ferpleechhûs yn Drachten hyt oars as it bekende ferpleechhûs yn dat plak.

Veenstra en Wind ha dus in hiel ferskillende oanpak as it giet om it omgean mei it autobiografyske, tige partikuliere ferhaal oer soan en âlder. Dêrmei sis ik fansels net dat it ien better of nijsgjirriger is as it oar, it is net mear as de konstatearring dàt it sa is.

Yn de Fryske ferzje fan In brogge van glas skriuwt Johan Veenstra in neiwurd wêryn’t er wat fertelt oer it ferfolch. Johan blykt in healbroer te hawwen en it boek eindiget dermei dat dy syn frou him bellet. It is in oandwaanlik, mar yn sekere sin ek in iepen ein. Hoewol de roman, as roman, dêrmei folslein is – dien, klear, ôf -, beseft de skriuwer blykber dat syn lêzerspublyk witte wol hoe’t it fierder giet. En hy, fan syn kant, skoot de oaljefant mei de lange snút oan kant: Trije jier nei it ferskinen fan it boek yn it Stellingwarfs lit de skriuwer witte dat er syn healbroer mei de frou moete hat en hoe’t it kontakt mei har is, dêr is dat hiele leave en tagelyk grutske sintsje: ‘Myn broer en ik’, te lêzen. Al komt de skriuwer mei in ‘mar hoe giet fierder’ net allinne syn lêzers mar wierskynlik ek himsels temjitte, ‘literêr’ sjoen fyn ik sa’n neiwurd net sterk. Pontifikaal op syn webside stiet boppedat in foto fan de skriuwer, oan tafel mei syn healbroer. Neiwurd en foto litte sjen dat er der perfoarst gjin geheim fan makket: De Johan yn it boek is nimmen oars as de Johan Veenstra dy’t skriuwer is.

It ferhaal oer Veenstra syn boek soe hjir einigje as der net noch wat oars wie dat ik even neame wol. Dit jier is nammentlik net allinne in ferfrysking fan in Stallingwarfse roman útkaam, mar ek nij, oarspronklik wurk: de roman Et geheim van de wiend. Nei oanlieding dêrfan rjochtet de skriuwer syn kollem ‘Dag Jannewietske!’ fan 15 july yn de Ljouwerter Krante op kultuerdeputearre Jannewietske de Vries. Sa’t wol faker bart mei skriuwers dy’t troch har ûnderfinings mei it literêre systeem saken sinjalearje dy’t net hielendal yn ’e es binne, is Veenstra nammentlik wat opfallen: ‘En now weten we vanzels allebeide wel dat boeken in minderhiedstaelen niet zonder subsidie kunnen. Mar weej’ wa’k now zo verhipte gek viene, Jannewietske? Veur die Friese vertaeling hebben jow ongeveer vier keer zovule centen over as veur mien ni’je boek in et Stellingwarfs. Johan Veenstra is in et Fries dus vier keer zovule weerd as in et Stellingwarfs. In et Fries wor ik wel veur vol anzien, in et Stellingwarfs niet. Hoe diskriminerend, wrange en kwetsend is zoks! Hoe gespleten van geest bin meensken die zokke regelties bedaenken? (…)