Lange fingers en tichte skuon, Ytsje Hettinga

foer fan en foar froulju?

21 juny 2007
Besprek Lange fingers en tichte skuon fan Ytsje Hettinga, ISBN : 9789033006067, 144 s.

‘De koarte ferhalen fan Ytsje Hettinga fan Koudum binne krekt sa ôfwikseljend as de skriuwster sels,’ seit de flaptekst fan de bondel Lange fingers en tichte skuon. Frjemd. Sa’n sin suggerearret dat de lêzer de frou persoanlik ken, miskein as skriuwster fan toanielteksten of as toanielspiler, of miskien omdat sy ta syn of har rûntsje fan kunde, freonen of sibben heart. Lykwols, wat hat de lêzer te meitsje mei de persoan fan de skriuwster? Neat!

Hawar, al wurdt yn dizze debútbondel eksperimintearre mei de ferhaalstruktuer en tematyk, de ferhalen sels ha ien ding mienskiplik: se binne sa flau as de luzen.

brr

Om mear as ien reden, dy’t net allinne mei tematyk mar benammen mei de styl te krijen ha, lêze de ferhalen net noflik. Fia google fyn ik, op de site fan emansipaasjeburo Equa, in bydrage fan Ytsje Hettinga oan it poëzijprojekt 2003 dat it tema ‘Voer voor Vrouwen’ hie. In strofe: ‘Wa is dy frou / dy’t komt en bliuwt / dy’t lêst en skriuwt / dy’t oanset ta / diskusje djip / om sa te kommen / ta ’n rom begryp’. Soksoarte rimelerij seit wat oer ien syn taalgefoel, oanlieding om dêr wat djipper op yn te gean.

Neist in foarkar foar ferlytsingswurdsjes en it op in tal plakken brûken fan koarte sinnen as dat net funksjoneel is, is it benammen de grammatikale folchoarder fan de sinsdielen binnen de sinnen dy’t steurt. Ytsje Hettinga docht in oanslach op it natuerlike ritme en dat hat gefolgen foar de yntonaasje. Nim in simpele útspraak as ‘Foldien komt er thús.’ De klam leit hjir op ‘foldien’. Dizze sin doocht, kin net oars formulearre wurde as sa en komt fan Willem Schoorstra (út De ôfrekken). By Ytsje Hettinga dêrfoaroer komst gauris konstruksjes tsjin as: ‘Nei myn skonken sjoch ik.’ (s. 19), ‘Te kâld soe er it wol fine (…)’ (s. 20) en ‘Wiis wiene se mei-inoar.’ (s. 37). It tilt derfan op. Mar wêrom net: ‘Ik sjoch nei myn skonken.’, ‘Hy soe it wol te kâld fine (…)’ en ‘Se wiene wiis mei-inoar’? It foarop setten fan it saaklik foarwerp, in bywurdlike of in tuskenbepaling is allinne funksjoneel as de personaazjes likegoed nei de earms sjen kinne, it waarm fine kinne of elkoar haatsje kinne soene. As dát ta de mooglikheden hearre soe – mar soks is yn gjin fan de foarbylden it gefal – dán draaist, as skriuwer, mei opsetsin de folchoarde om wêrtroch de klam op it earste part fan de sin komt te lizzen. Stel dat, troch it ferrin fan it ferhaal, by de lêzer de fraach ‘Haatsje se elkoar?’ oproppen wurdt, dan is ‘Wiis binne se mei-inoar’ op syn plak om’t yn dat gefal it foarop pleatste ‘wiis’ it tsjinoerstelde beklammet.

Ytsje Hettinga is gjin byldryk skriuwster, mar as sy ál bylden brûkt, is it resultaat betiden net om oer nei hûs ta te skriuwen: ‘De moanne, fan waans ljocht op dat stuit noch gjin ferlet wie, pronke al mei de service.’ (s. 56). In kromme fergeliking. En as twa minsken op it seedyk sitte dan ‘Skôgen (sy) de loft yn twafâld dy’t himsels op de kime tute.’ (s. 57) Yn twafâld? En yn in romantysk krysttaferiel ‘krôke de himel in wite tekken oer it gea.’

Ek net fraai is it mear as ien kear werheljen fan deselde ynformaasje. ‘‘It is te moai om te praten,’ sei er sûnder nei har te sjen. Se knikte, mar dat seach er fansels net.’ (s. 57). Yn ‘Skriesaaien’, in ferhaal wêryn’t in moeting tusken in man en in frou ôfwikseljend út syn en út har perspektyf wei beskreaun wurdt, komt it by elke perspektyfwikseling foar. Hy tinkt: ‘Ik wink de ober.’ En dan tinkt sy dus: ‘Hy winkt de ober.’ Wat moat men as lêzer: gûle of gnize? Elk detail wurdt fan twa kanten besjoen; okee: werhelling kin yn goeie hannen prima as stylmiddel tsjinje, mar hjir wurdt it ferhaal der strontferfelend fan.

Mar der is mear mis: De tikflaters binne der net úthelle, de ynterpunksje is net goed en grammatikale missers as ‘De wyn jage as hongerige wolven om it hûs.’ (s. 49) binne stean bleaun. Wol hiel grouwelich makket de skriuwster it as se it op in stuit oer in 50 euromunt hat. In goudene mei sertifikaat, ferpakt yn in lúkse houten kassette? Ut de kontekst wurdt dúdlik dat hjir fansels in muntsje fan 50 eurosinten bedoeld wurdt. Wat ik my ôffreegje, is: Hat hielendal nimmen soks sjoen? Faaks dat de skriuwster sels wat te hastich west hat, al kin it fansels ek wêze dat se, mei te min distânsje ta har eigen tekst, oer de flaters hinne lêzen hat. Dat is net slim, der binne mear minsken ferantwurdlik foar de útjefte as allinne de auteur. Mar yn dizzen seach ek de redakteur neat. En hoe sit it mei de korrektor? Foar’t in manuskript nei de drukker ta giet, wurdt it dochs neisjoen? It is net te leauwen: de útjouwer sil by it lêzen yn ’e slomme wei rekke wêze, oant er/sy wekker waard, gappe, de eagen útwreau en tocht: no earst de provinsjale subsydzje mar ris regelje.

workshopproaza

Seisentweintich ferhalen litte har hjir net allegear besprekke. It grutste part komt del op sketsmjittige observaasjes fan deistige barrens: ‘De segen’, ‘In blokje om’, ‘appels en appels’. It ein goed, al goed gehalte yn de bondel is tige heech. Dat jildt foar ‘Krystkadâns’, ‘Gate 10’ en ‘Tegearre op ’e flecht’. Dêrnjonken giet it om lyts leed: ‘De wite frou’, ‘Obsesje’, ‘Kabouterklompen’. ‘Kâlde kofje’ is in ferhaal út de jierren fyftich, dat jildt ek foar ‘Kabouterklompen’ en ‘Ien jûn dûbel fel’.

En as it oars is, ‘grut leed’ dus, dan rint it op ‘workshopproaza’ út. Dêrmei bedoel ik dit: de tematyk mei dan wat swierder, wat útwrydsker wêze, mar ek yn dy gefallen is de útwurking net bjusterbaarlik. Nim ‘It ferdronken paradys’: In frou en in man krije wat mei elkoar, mar bliken docht dat se deselde heit ha. It is foarsisber, boppedat sangert it, as de ûntknoping al west hat, noch twa siden lang troch. Yn ‘Oessy’ giet it oer in famke dat troch har heit misbrûkt wurdt. De heit is – hoe kin it oars – sa bibelfêst as de pest. Nettsjinsteande de wredens fan de heit en de iensumheid fan it famke ynfielber delset wurde, is ‘Oessy’ dêrmei dochs in klisjeeferhaal wurden. Dat it libben ferskriklik is, is bekend, mar alle ferhalen binne al skreaun, dat, as de útwurking net orizjineel is, sille se de lêzer net by de strôt gripe.

In geunstige útsûndering un Lange fingers en tichte skuon is it titelferhaal wêryn’t in famke mei har mem deropút moat om in kadootsje foar har jierdei te stellen. Benearjend is de wize wêrop’t de mem it bern, krekt op dizze heuchlike dei, ferriedt.

By de útrikking fan de Libris Literatuer Priis 2007 sei sjueryfoarsitster Cox Habbema in pear dingen, dy’t ek foar de Fryske literatuer jilde. De kwaliteit fan wat ferskynt, foel de sjuery ôf: ‘We lazen veel ‘workshopproza’: braaf maakwerk, in de beste gevallen gepolijst en foutloos, maar onpersoonlijk en zielloos. We lazen veel boeken die de indruk wekten dat redactionele begeleiding in uitgeversland geen hoge prioriteit (meer) heeft: boeken die blijven steken in een gemakzuchtig idee, die lijden aan stilistische onbeholpenheid of wijdlopigheid; boeken vol slordigheden; boeken die met een zorgvuldiger begeleiding en een minder haastig uitgeefbeleid aan kwaliteit hadden kunnen winnen.’ Hoe werkenber binne dizze wurden as it om Ytsje Hettinga hat debut giet.

Ynhâldlik binne de ferhalen dúdlik myn smaak net. Ik ha gjin foarkar foar de wat ‘sêftere’ boeken fan en foar froulju. Dochs, los fan it subjektive aspekt ‘smaak’, bin ik derfan oertsjûge dat ék de Fryske literatuer, en dan ék it sjenre ‘frouljusboeken’, derby winne kin as útjouwers alerter wêze soenen, óf troch mear te ynvestearjen yn begelieding, editing en korreksje, óf troch manuskripten plan-út te wegerjen.

By de ynstjoerings foar de Libris Literatuer Priis wienen 50 fan de 160 boeken skreaun troch froulju, mar net ien dêrfan waard nominearre. Habbema – as foarsitter en iennichst froulik sjuerylid – sloech, sa seit de tekst fan it sjueryrapport, de kop tsjin de muorre. ‘Niet opgepast,’ sei se yn har taspraak by de priisútrikking, ‘je wist toch hoe dat ging met zo’n mannenjury. Je las dat toch iedere dag in de kranten.’ Dat Habbema lies it wurk fan de froulike auteurs foar in twadde kear en konkludearre: ‘lichtgewicht, kleine persoonlijke wissewasjes, thrillers, relatieproblemen (…)’ De achttjin nominearre boeken dêrfoaroer tsjûgen stik foar stik fan ‘literair vakmanschap, durf en visie. Misschien zelfs wel noodzaak. Boeken die laten zien dat literatuur meer kan zijn dan een spelletje, boeken waarin iets op het spel staat. Geschreven door schrijvers die een vinger aan de pols van de tijd houden, of diep in eigen vlees snijden.’ Yn de earste rykstaal komme sokke boeken (diskear?) allegear fan manlike auteurs.
De taspraak, net allinne it part oer de rol fan útjouwers mar benammen ek de útspraken oer it wurk fan froulike auteurs, hakte deryn. Yn in fraachpetear (NRC, 9/6/07) seit Habbema dat it net oan de kwantiteit, mar oan de kwaliteit leit: ‘Mannen komen met een hakbijl binnen, niet met een floret. Vrouwen gaan meestal veel voorzichtiger te werk en ook kleiner. Ze zouden eens moeten proberen sneller, scherper en harder te formuleren.’

Om literêr nijsgjirrich te wêzen binne der fansels ek oare kritearia te finen: as it om kwaliteit giet, kinne in orizjinele ynfalshoeke, humor of in poëtyske styl de skerpens en hurdens dy’t de Librissjuery sa graach sjen wol fansels kompensearje. Lange fingers en tichte skuon hat al dizze skaaimerken lykwols net. Ytsje Hettinga wit út en troch wol deeglik sfear en spanning oan te bringen en hat wis each foar detail (earder tefolle as te min), mar dizze bondel hie sá perfoarst net útjûn wurde mocht.