Nûmers, Jaap Krol

Tocht se, wist se, fûn se…

Nûmers, ferhalebondel fan Jaap Krol
ISBN 90 5615 079 0

© Neat fan dizze webside mei oernaam en fermannichfâldige, publisearre of op in webside set wurde sûnder skriftlike tastimming fan de auteur.

Fiif wike lang, op ferskillende tiidstippen, hellet Jaap Krol de bewenners fan in deagewoane strjitte yn in deagewoane wenwyk foar eefkes út de anonimiteit fan harren bestean. It smyt in bondel mei fiifentritich ferhalen op, elk mei in hûsnûmer as titel. We lêze fan wederwarichheden sa’t dy har oeral ôfspylje kinne, yn elke wyk, yn elke strjitte, achter elke foardoar. In man dy’t alle nachten fan bêd ôf giet, in mem dy’t mei har dochter bellet, in omke dy’t op besite komt. Krol smyt in blik nei binnen ta; jout de lêzer in ynsjoch. It giet om momintopnamen dy’t de psychology fan de minsken bleat lizze. Soms giet it goed mei har, faker is der striid en alle dagen, elk momint fan de dei, reint it en as it net reint, hat it sà eaze of miggele dat de grûn sompich is, wiete fuotten fage wurde en bûtendoar grutte wetterplassen lizze. Nettsjinsteande in beskate humor drippe amersfol reinwetter troch Krol syn ferhalen, symboal foar it sizzen ‘ieder huisje heeft zijn kruisje’.

Twa jier ferlyn soe ik foar Kistwurk in krityk skriuwe fan Krol syn debút, Wettersek. Ynearsten fûn ik it boek lykwols “net om troch te kommen” en dêrom frege ik Abe de Vries it putsje fan my oer te nimmen. Ik lies it boek letteroan dochs, waard entûsjast en skreau nei oanlieding dêrfan in stik – perfoarst gjin resinsje – oer dizze ûnderfining: “Wat in akelich boek. (…) Mar prachtich.”* Op rigoureuze wize hie Krol it lange titelferhaal fan achteren nei foaren skreaun, wat – tegearre mei de ferteltoan – Wettersek perfoarst net tagonklik makke foar in breed publyk. It smiet in kontroverse op ûnder de resinsinten. De Vries neamde it ferhaal ‘Wettersek’ “tige slagge eksperiminteel proaza” en hoewol’t it like oft er mei dy opmerking de negative kwalifikaasjes fan de besprekkers fan de beide kranten – Jabik Veenbaas en Yvonne Dijkstra – besocht te wjerlizzen, kaam ek hy ta de konklúzje “dat it foarmtechnyske eksperimint wol hiel pontifikaal op de foargrûn stiet en dêrmei it sicht op de ynhâld betiden benimt.” Alline Piter Boersma** werkende de útsûnderlike kwaliteiten fan Krol syn debút yn syn hiele hear en fear. In twadde kâns foar elk dy’t him bekocht field hat oan it ‘boek fan de wike’ yn de sútelaksje fan 2003, mar spitich foar Boersma en my, want de ferhalen yn Nûmers binne folle konvinsjoneler as Krol syn debút.

kultivearre keuteligens

Deselde wurden net hieltyd werhelje, stopwurdsjes mije, gjin oerstallichheden: Alles wat de learlingsjoernalist, de krekt oannommen sekretaresse of de studint dy’t syn earste paper skriuwt fuortendaliks ôfleare moat, is krekt it skaaimerk fan Krol syn styl fan skriuwen. Lykas by syn earstling liket it gauris oft Krol foar lytse bern skriuwt. Is it in tekoart? As foarbyld fan in prachtich stealtsje kultivearre keuteligens, hjir it begjin fan ‘Nûmer ien’:

De tsjustere keamer wie lang en breed. Hy wie al grut, fûn er. Grutter as de bank, hast grutter as de hege tafel, grutter as de grize finsterbank. Hy krûpte ûnder it gerdyn troch en seach troch it rút. It reinde noch in hiel lyts bytsje. De achtertún wie ek hiel grut. Sa grut as dizze wie der gjinien, wist er. Syn fyts stie tsjin it hok oan.
Hy seach omheech, luts oan it lange gerdyn en liet him eefkes oan de stof hingje. Hee, it liet los. Mar gau fuort, tocht er – en hy krûpte wer ûnder it gerdyn troch.
Soe er muzyk opsette? Ja, dat soe er dwaan.
Dy iene plaat, wêr soe dy… Ah, hjir. Ris sjen… knopke sa… knopke sa… dan draait dit… en dan dy tinne earm…

‘Ek’, ‘eefkes’, ‘ris’; net allinne dit stikje, it boek stiet der grôtfol mei: kin it der allegear út? Is it ‘wist er’, ‘tocht er’, ‘Ja, dat soe er dwaan?’ net folslein oerstallich? Wienen der gjin synonimen foar ‘grut’ te finen?
Oan de iene kant bin ik der net wei fan, foaral by it lêzen fan de earste ferhalen stroffelje ik deroer, tagelyk moat ik erkenne dat it net allinnich went, mar – sterker noch – ek syn útwurking hat. De werhelling fan ‘grut’ – it wurdt seis kear achterinoar brûkt, om presys te wêzen –  makket it jonkje dat op in snein, ier yn ‘e moarn, sûnder tafersjoch ûnder yn de keamer omspaant en dêr de boel ferrinnewearet, nammerste lytser.

Al sjogge we de leafde, riede we de trauma’s of priuwe we de iensumens fan de minsken yn de ‘monotoane blokken’ fan de beskreaune wenwyk,  tagelyk lizze al dizze ‘wist er’, ‘tocht er’, ‘fûn er’ en soartgelikense útdrukkings de klam op de bliuwende anonimiteit fan de bewenners achter harren foardoarren. It hat itselde effekt as it gegeven dat de minsken noait in nammen krije; it is ‘hy’ en ‘sy’ en – as it net oars kin – ‘beppe’, ‘heit’ of ‘mem’. Se wenje op nûmer ien, nûmer sântjin of nûmer fiifentritich. Se dogge gewoane dingen en tinke gewoane dingen en it docht bliken dat yn it, sa op it earste each, algemiene en gewoane krekt it bysûndere skûlet.

Sa is der in echtpear dat in kollektante oer de flier krijt en har it ferhaal oer harren hûs docht. De beide wenje der al jierren en kenne elkoar út ‘e pinne, sa docht bliken út in knap skreaun twapetear; in dialooch sa’t dy by in soad minsken dy’t jierrenlang byinoar west ha en folslein op inoar ynspile binne, optekene wurde kin, mar by Krol in apart soad humor krijt:

–       wy sizze faak tsjin ússels… sei er doe.

–       Wat hawwe wy it hjir goed, antwurde de frou.

–       Faak sis ik tsjin har: je kinne better opneame wat wy hjir krigen, sei de man.

–       Dan kinne je wat der net wie moai achterút hâlde, antwurde de frou.

Dêrnei folget in hiele trits foardieltsjes dy’t it hûs hat, in ferrassing doe’t se har der nei wenjen setten en de beide binne noch hieltyd grutsk, as wennen se der noch mar krekt.

Soms sit de humor by Krol yn in dialooch as dizze of yn de wize fan formulearjen, soms is in ferhaal op himsels humoristysk. In moai foarbyld fan it lêste spilet him ôf op nûmer acht wêr’t in man foar it earst mei de âlden fan syn freondinne yn ‘e kunde komt. Se wolle daliks dat er harren ‘heit’ en ‘mem’ neamt en hy wurdt bedoarn mei kofje, tee en lange fingers. De besite ferrint hilarysk, benammen as er, tsjin de ôfspraken mei de faam yn en nei him de hiele middei ynholden te hawwen, de fatsoenskoade trochbrekt mei antwurden as ‘hurde seks’ as de heit him ferget op de takomstperspektiven foar syn dochter. Sa rekket er syn famke kwyt:

“Sa giet it, en ach, de iene kin de oare net de skuld jaan, en de oare ek net de iene, want it giet sa as it giet.”

In skrinend ferhaal spilet him ôf op nûmer fiif. It giet oer in mem en in jonkje dat noait gjin boarters mei nei hûs ta nimt. It hâldt de mem sa botte dwaande, dat se opsjocht tsjin syn thúskommen: ‘It leafst hie se, dat er hielendal net thúskaam.’ Mar is it jonkje it probleem? Nee, nei in gleske ranja fermakket dy him poerbêst mei syn autootsjes, mar de mem hat allinne de keamerplanten om har mei te fermeitsjen: ‘In mins slút him op yn syn eigen besit.’ Har eigen iensumens projektearret se sadanich op it bern, dat se it mar amper ferneare kin.

Ek in moai ferhaal foar wa’t in tin feltsje hat, is nûmer achttjin oer in man mei hypogondryske trekken. Yn ien rigeltsje wit Krol oan te tsjutten, dat de echtgenoate dy’t him minachtet en útlaket tagelyk sok syklik hâlden en dragen yn ‘e hân wurket troch har man dêryn te stypjen: foer foar gedrachsterapeuten.

romte

Al hat elk nûmer syn eigen ‘ferhaal’, dochs wit Krol de bondel ta in ienheid te bringen. Is it yn it earste ferhaal in beuker dy’t allinne yn ‘e keamer is, yn it lêste stiet de ferhûswein klear om fuort en sjocht de bewenner it lege hûs. Sil er nei in âldereinhûs? Guon dingen binne itselde as foar it boike op nûmer ien, sinnen út it earste ferhaal komme hast letterlik werom yn it ôfslutende ferhaal, oare dingen sjocht de bewenner oars tsjin oan, bygelyks de romte, want wa’t lyts is sjocht alles as grut en wa’t grut is, sjocht de dingen as lyts. De begripen ‘grut’ en ‘lyts’ binne ek motyf yn oare ferhalen, mar dan meastens yn ‘e figuerlike sin. Bygelyks op nûmer trije oer it famke dat besiket in sike hûn te fersoargjen mar har lyts fielt om’t se de situaasje net yn ‘e hân hat: ‘Alles wie grutter as har.’ (s. 21) Ek in moai foarbyld is te finen op nûmer tsien wêryn’t “de romte om inoar te negearjen folle grutter wurden wie” (s. 59). It leit de link nei it begjin fan dit ferhaal:

Se ieten.
De tafel wie grutter wurden, like it.
Miskien kaam it ek troch it lytse kleedsje dat it tafelblêd mar foar de helte bedekke koe.

Werhelling fan sinnen, mei subtile feroarings sadat in tema op pregnante wize nei foaren komt, is ien fan de skaaimerken fan Krol syn ferhalen.

Op in tal nûmers, ûnder mear it earste en it lêste, nimt de skriuwer de lêzer net by de hân, mar lit er him sels rinne. It binne nammentlik net yn alle gefallen ôfrûne ferhalen mei in kop en in sturt, ‘sa’t it heart’, mar earder sekuere observaasjes, fragminten hast, wêrby’t de lêzer sels riede moat wat der oan ‘e hân wêze kinne soe.

En de besprekker? Ach, tocht se. Se lei it boek oan kant. Se stie in skoftsje foar it rút. Der soe wol ris reinwetter komme kinne. Hy hie oer de Geraniumstrjitte skreaun, wist se. Oan de oare kant de dyk dienen se de gerdinen wer ticht. Wol apart, fûn se.


* beide te finen yn Kistwurk VII, 2002

** Hjir nr. 5 2002